Bu Blogda Ara

felsefe etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster
felsefe etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster

22 Ağustos 2017

Çin Mektupları 33: Gerçeklik Arayışı Bağlamında Doğu ve Batı

Doğu ve Batı uygarlıkları arasındaki görünür farklar saymakla bitmez. Batı denince insanların aklına katı bir mantıksal sistem, rasyonalizmle yoğrulmuş zihinler ve bilimsel düşüncenin yuvası gelir. Doğu denince mistik tapınakları, öznesiyle yüklemi çelişen cümleler sarf eden uzun sakallı yaşlı bilgeleri ve hurafelerin modern yaşam tarzıyla el ele kol kola gezindiği toplumları hayal ederiz. Gerçi, internetin ve beraberinde gelen taşınabilir teknolojilerin hızlı gelişimi sayesinde son birkaç on yılda doğu toplumlarıyla batı toplumları arasındaki görünür farklar iyice kapanmış gibi görünse de temelde var olan bir takım ayrılıklar uzun bir süre daha doğuyla batıyı birbirinden ayrı tutacaktır. Bu yazıda batı ve doğu felsefelerinin gerçek ve gerçeklik kavramlarına bakışlarından yola çıkarak, nasıl olup da binlerce yıl öncesinden ciddi bir yol ayrımıyla işe başladıklarını inceleyeceğim.

Yalnız şunu söylemeden geçmeyeyim: Ne doğuda ne de batıda felsefe halkın genelinin yoğun ilgisini çekmiş bir disiplindir. Plato zamanında yaşamış sıradan bir Atinalı zerre kadar ilgilenmez bilginin kaynağıyla, tıpkı Tang Hanedanı zamanında yaşayan sıradan bir Çinlinin siyaset bilimiyle ilgilenmemesi gibi. Günümüzde de durum pek farklı değildir. Gerçek ya da gerçek olmayan halkın pek umurunda değildir. İnsanların büyük bir çoğunluğu geçim derdi, ailevi sorunlar, daha çok para kazanmak, sevgili edinmek gibi pratik konulara eğilim gösterirler. Bunların dışındaki sorunlar ikincildir ve sadece boş vakti / enerjisi olanlara hitap eder. Hatta gerçek olmayanın gerçek olmaması bile ihmal edilebilir çoğu zaman. Sekiz rakamı uğur getirmiyor olabilir, boynuna taktığın muska bir işe yaramıyordur belki, havai fişekler kötü ruhları uzak tutmayabilir, nehre saldığın kaplumbağa sana uzun ömür sağlamayabilir. Buna rağmen insanlar hurafelerin / akıldışı çözümlerin peşinden gitmekte ısrarcı olabilirler. Bu tutum irrasyonalizm değildir, bilakis çoğunluğun (geleneğin) kuralına uymak olarak da adlandırılabilecek kısa vadeli bir rasyonel davranıştır. Huzuru kaçırmamak, barışı korumak için konformist olmak halkın büyük bir çoğunluğu için ahlaki bir ilke halini almıştır. Dolayısıyla filozofların / bilim insanlarının ürettikleriyle halkın genelinin görüşünü birbirine karıştırmamak önemli bir koşuldur. Filozof soruların ağırlığına rağmen huzurlu yaşayabilir. Halk ise yanıtları sever. Ne kadar basitse o kadar kullanışlıdır o yanıt. Doğruluğu ya da gerçeklikle olan paralelliği apayrı bir konudur, avamın değil filozofun ilgi alanına girer.   

Batıda felsefe bir çeşit gerçek arayışıdır. Parmenides “Varlık nedir?” sorusunu sorar ve “Var olan vardır.” totolojisiyle yanıt verir. Maddenin ne olduğu sorusu da dâhil olmak üzere (ateş, su, toprak, hava) daha en başlarda felsefecilerin zihinlerini kurcalayan mesele gerçekliğin özü olmuştur. Herakleitos “Bir nehirde iki defa yıkanamazsınız.” derken yine gerçekliğin özünde var olduğunu iddia ettiği “değişim” kavramından bahsetmektedir. Sokrates, Plato (Eflatun) ve Aristotales üçlemesiyle Antik Yunan felsefesi ontolojiden (varlık sorunsalını inceleyen felsefi alan) uzaklaşıp, epistemolojiye (bilginin kaynağını sorgulayan felsefi alan)  kaymıştır. Artık felsefenin en temel sorusu “Kullandığımız ve başkalarına aktardığımız bilginin doğru ve güvenilir olduğunu nereden biliyoruz?” sorusudur. Burada her ne kadar ontolojiden bir sapma görülse de amaç yine gerçeklik (gerçek olanın dokusu) bilgisini teyit etmektir. Yani, “Gözümüzün önünde her saniye gerçekleşen bu evreni nasıl bileceğiz, ona nasıl vakıf olacağız, hatta bir sonraki adımda onu nasıl kontrol edeceğiz?” gibi sorular batı felsefesinin düşünürlerini yüzyıllarca meşgul etmiştir. Plato’nun mükemmel idelerinden Descartes’in katı rasyonalizmine, Locke’un deneyciliğinden Kant’ın uzlaşmacılığına kadar yüzlerce filozof bilginin kaynağı ve bildiklerimizin gerçeklikle ne derece örtüştüğü üzerine kafa yormuştur. Amaç doğayı anlamak, insanı anlamak ve en nihayetinde gerçeğe yaklaşmaktır. Gerçeklik kumaşının nasıl örülmüş olduğu sorusunun yanıtı pragmatik kaygıların üstündedir. En azından filozoflar için durum budur. Felsefe zamanla bilime evrildikçe pragmatik yanları da artmıştır.

Batı felsefesinin gerçeklikle olan bu sıkı fıkı ilişkisi tektanrıcı dinlerin bu felsefelerin yaygın olduğu topluluklarda daha çabuk kabul görmesini de sağlamıştır. Madem felsefeciler söz verdikleri gerçeğe bir türlü bizleri ulaştıramıyorlar, o halde kendisini gerçeğin ta kendisi ya da onun yeryüzündeki temsilcisi olarak gören kişinin peşinden gitmekte bir mahzur olmamalıdır. Hem yol daha kısadır hem de sözü verilmiş bir kesinliği vardır. Sonuç olarak tektanrıcı dinlerde Tanrı mutlak gerçektir. Evren onun bir yansımasından ibarettir. Varlığın anlamı ve amacı bu Tanrı’dan ibarettir. Dolayısıyla, tüm sorulara yanıt veren kolaycı yanlarıyla, felsefecilerden bir adım öndedir din adamları. Bu yüzden kesişim kaçınılmaz ve Aziz Augustine, Anselm, Gazali, İbn-i Tufeyl gibi pek çok filozof-din adamı inandıkları mutlak gerçekliğe felsefi bir altyapı hazırlama -ya da felsefi kuşkuculuktan inançlarını koruma- girişiminde bulunurlar. Hristiyanlığın ve İslam’ın Çin’de yayılamamasını da doğu felsefelerinin gerçeklikle kurduğu ilişki üzerinden çözümleyebiliriz. Bunun için önce doğuda ne var, onu görelim.

Doğuda felsefe ile siyaset bilimi iç içe girmiş iki disiplindir. Zaten filozof denilebilecek kişiler genelde saray civarında çalışmalar sürdüren eğitimli diplomatlardan başkaları değildirler. Dolayısıyla, filozofların amacı gerçekliğin ne olduğunu keşfetmekten ziyade halkın en iyi nasıl bir sistemle idare edilebileceğini bulmaktır. Toplumsal huzur, ya da bu aralar sıklıkla karşımıza çıkan sosyal harmoni kavramı, varılması ya da korunması gereken hedeftir. Konfüçyüs bilmediği veya asla bilinemeyecek konularda fikir beyan etmemiştir. Ölümden sonra ne olacağı kendisine sorulduğunda “Daha bu hayatı halledemedik, ölüme sıra asla gelmeyecek.” gibi bir yanıt vermiştir. Gözlemlenebilen evrenle ilgilenmiş, kendisinden önce gelen pagan geleneklere de ses çıkarmamıştır. Bugün Çin’de gördüğümüz pek çok dinsel tören aslında Konfüçyüs öncesi var olan ve zamanla değişmiş / evrilmiş / yeni gelen dinlerle karışmış pagan dinlerden kalmadır. Konfüçyüs, varlığı metafizik (dinsel veya seküler) kavramlar kullanarak anlamlandırmak yerine daha pozitivist bir yol seçerek huzurlu toplumu ve bu toplumun doğuracağı ahlaklı bireyi aramıştır. Esas olan insanların mutlu bir şekilde yaşamaları, aile kurmaları, karşılıklı sevgi ve saygıyı korumaları, otoriteye karşı itaatte kusur etmemeleri ve nesillerini sürdürmeleridir. Çin’in bağrından çıkmış bir diğer filozof olan Laozi de az çok Konfüçyüs’ünkine benzer konularla ilgilenmiştir. “İnsanın mutlu olması için yürümesi gereken yol (Tao) hangisidir?” sorusuyla çıkar yola. Alçakgönüllü olmayı ve sade yaşamı salık verir. Konfüçyüsçülük kadar ritüel sevdalısı değildir bu yüzden.  Buda ise aynı soruya farklı açıdan yaklaşmış ve ıstırabı yok etmek için gereken yöntemleri sıralamıştır. Dört Soylu Yöntem denilen bu öğretide; ıstırabın var olduğunu, onun nesnel bir nedeninin olduğunu, onu yok etmenin bir yolu olduğunu ve son olarak da Buda’nın kutsal yolu olan Darma’nın tek çözüm olduğu anlatılır. Asya dinleri içinde belki de gerçeklikle en fazla ilişki kurmuş olan din Hinduizm’dir. Hindu mitolojide evrenin, zamanın, varlığın, sonsuzun anlamları konusunda sayısız hikâye vardır.

Yukarıda sözünü ettiğim, tektanrıcı dinlerin doğuda pek yaygınlaşmaması konusunu tekrar ziyaret edelim. Filipinler (Hristiyan) ve Endonezya / Malezya (Müslüman) hariç diğer Asya ülkelerinde bu yayılma gerçekleşmemiştir. Bu üç ülkede de zaten misyonerler / tüccarlar gelmeden önce ciddi bir Konfüçyüsçü ya da Budist gelenek yoktur. Dolayısıyla tektanrıcı dinlerin kabulü çok daha kolay olmuştur. Öyle ki her üç ülkede de yüzyıllar önce Çin’den göç etmiş olan Çinliler Konfüçyüsçü geleneklerine sıkı sıkıya bağlı bir şekilde yaşamlarını sürdürmektedirler.
Kadim felsefelerin gerçeklikle kurdukları ilişkinin bir yansıması da bilim ve teknoloji alanında gerçekleşmiştir. Evrenin ne olduğunu, varlığın anlamını ve bilginin kaynağını sorgulayan batı felsefesi doğal süreç içerisinde kısır döngülere neden olan salt kuşkuculuktan kurtulup, gözlem ve deneyin rehberliğinde aklın saltanatını kabul etmiş ve böylece bilimsel gelişmelerin önünü açmıştır. Tabii ki batıda bilimin gelişmesini sadece felsefi temellere dayandıramayız. Coğrafi keşifler sonucunda sömürülen topraklardan Avrupa’ya aktarılan kaynakların etkisi azımsanmayacak düzeydedir. Tarihsel materyalizmle çözümlenebilecek pek çok başka nedeni de vardır batıda bilimsel devrimin oluşumunun. Yine de temelde var olan gerçeği bulma ve anlamlandırma kaygısı, özellikle o devirde düşünmek ve yazmaktan başka pek bir işi olmayan üniversite filozofları (Aydınlanma çağına kadar bilim insanlarına da filozof deniyordu.) için bulunmaz bir motivasyon kaynağı olmuştur.
Doğuda ise göreceli müreffeh yaşama rağmen bilim değil de günlük hayatı kolaylaştırıcı teknoloji gelişmiştir. Pusulayı, kâğıdı, barutu (havai fişekler için), ipeği, porseleni, baskı makinesini (bir çeşit matbaa) ve daha pek çok şeyi keşfeden Çinliler bu buluşların altında yatan bilimsel ilkeleri inceleyip çok daha karmaşık sistemler geliştirmemişlerdir. Çünkü çocukluktan beri öğretilen felsefe ahlaklı birey ve huzurlu toplum arayışını salık vermektedir. Eğer icat edilen bu yenilikler sözü edilen arayışlara yanıt verecekse üzerinde çalışmaya değerdirler. Aksi halde bu yenilikler birer ticari meta olmanın ötesine geçemezler. Yüzyıllar boyunca Çin, batı dünyasına kendi topraklarında ürettiği bu ürünleri pazarlamış ve sömürü dönemine kadar zengin bir ülke olarak kalmıştır. Bunun yanında batıda ise Galileo, yüksekten bırakılan taşların yere düşme sürelerinin kütlelerine bağlı olmayacağı gibi görünüşte gereksiz bilgilerin peşinde koşmaktaydı. Çünkü kütle, zaman, uzaklık, nedensellik gibi metafizik kavramlar gerçekliği anlamanın önemli bir yanını oluşturmaktadır. Başlangıçta çok bariz olmayabilir ama teknoloji eninde sonunda bilimi takip edecektir.

Peki, batı ve doğu felsefelerindeki bu ayrımın günümüzde de gözlemlenebilen bir tezahürü var mı? Bu soruyu yanıtlamak zor çünkü yukarıda da sözünü ettiğim gibi gelişen iletişim teknolojileri doğu-batı ayrımını coğrafi bir düzeye indirgedi. Bugün Şanghay’ın doğu mu batı mı olduğunu ilk bakışta söylemek neredeyse imkânsızdır. Buna rağmen şöyle bir açılımdan, daha doğrusu anlaşmazlıktan yola çıkarak ortaya atılacak bir hipotezden bahsedebiliriz. Günümüzde batılıların Çin’i eleştirirken akıllarına ilk gelen şeylerden birisi Çin’in sansür politikasıdır. Batıya göre –ilkesel olarak- insanların gerçekleri ne pahasına olursa olsun öğrenmeye hakları vardır. Çin ise böyle düşünmemektedir. Halk çok çabuk bir şekilde galeyana getirilebilir, kışkırtılabilir. Çoğu zaman da gerçek olmayan haberlerle yapılabilir bu. Haber gerçek de olsa, eğer toplumsal bir infiale neden olacaksa, insanların canlarına ve mallarına zarar gelecekse, kısacası Çin halkının en kutsalı olan toplumsal huzur bozulacaksa o haberin yayılmasına gerek yoktur. Sansürlenmelidir.  Kısacası batıda huzur yeri geldiğinde gerçek ya da gerçeği bilme özgürlüğü için kurban edilir. Doğuda (Çin’de) ise gerçek yeri geldiğinde huzur için kurban edilir. Gerçek, devletin (otoritenin) yarattığı, halkın bilmesi gerektiği kadar olandır. Bu sadece son altmış yetmiş yıllık bir şey değildir Çinliler için. Tarih boyunca devlet ya da saray, kendisi dışındaki tüm otoriteleri kendisine düşman bilmiş ve ilk fırsatta onları yok etmiştir. En başa, ilk imparator Çin Şı Huang Di’ye kadar giden bir siyasettir bu. Kitapları yaktırıp, duvarları yükselten imparator olarak bilinen Çin Şı Huang Di, aynı zamanda Çin tarihindeki en acımasız sansür politikalarını uygulamıştır. Bunun karşılığında, yani bu saklamanın bir getirisi olarak, devlet halkı için kutsal bir baba rolünü eksiksizce yerine getirmek zorundadır. “Gerçeği bu kadarıyla öğreneceksin ama karşılığında sana huzuru, aileni, işini, servetini bağışlıyorum.” der. Böylece halkın tepkisi engellenmiş olur. “Devlet benim için en iyisini yapacaktır.” görüşü hâkim olması istenilen görüştür. Gördüğüm kadarıyla sansürden şikâyet eden çok fazla insan yok burada. “Ulaşabildiğim bilgi bana yetiyor.” diyen kitle her geçen gün biraz daha büyüyor. Karnım tok, işim var, ailemin sağlığı yerinde, internet hızlı, bana ne gerçeğin ne olduğundan!
Doğuda sansür var da batıda yok mu? Orada da var, hatta günümüzde Çin’in ekonomik başarısını gören pek çok ülke benzeri sansür politikalarını kendi ülkelerinde uygulamaya çalışıyorlar ama başaramıyorlar ya da ciddi tepkilerle karşılaşıyorlar. Aynı başarıyı gösterememelerinin nedeni de aslında doğu felsefesiyle batı felsefesinin şekillendirdiği vatandaşların farklı olması. Bireysel özgürlüğün –gerçek olana erişimin vatandaşlık hakkı olması- toplumsal istikrarın önüne konduğu coğrafyalarda Çin’in yaptığını yapmak neredeyse imkânsızdır. Ayrıca Çin’de devletin yaptığını batıda büyük yayın şirketleri, üretimde sözü geçen dev holdingler yapıyor. Devlet de buna, kendisine para kaynağı sağlayanların desteğini yitirmemek için göz yumuyor. Aradaki tek fark Çin musluğu en tepeden kapattığı için çok az sızıntı ulaşıyor aşağılara. Batıda ise rastgele tutumlardan, çıkar ilişkilerinden ve seçilememe kaygısından dolayı azınlık denilebilecek bir kitle gerçek bilgiye zor da olsa erişebiliyor. Eriştiklerinde de sessiz kalmıyorlar. Yaygarayı basıyorlar. Sonrası da daha çok istikrarsızlık ya da kargaşa. Görünen o ki ne batıda üretilen reçeteler doğuda tam anlamıyla işlevselliğini koruyabiliyor ne de doğuda üretilenler batılı siyasetçilerin dertlerine çare oluyor. Farklı felsefi anlayışlarla şekillenmiş kültürler ve bu kültürlerin rahminde doğup büyümüş halklar kolay kolay değişmiyorlar.
Gereğinden uzun ve biraz da düzensiz bir yazı oldu. Kendimi istediğim gibi ifade edebildiğimi sanmıyorum ama olsun. Eksiğiyle gediğiyle, bu da böyle kalsın. 

Kipling'in dizeleriyle bitireyim:
Oh, East is East and West is West, and never the twain shall meet,
Till Earth and Sky stand presently at God's great Judgment Seat;
But there is neither East nor West, Border, nor Breed, nor Birth,
When two strong men stand face to face, though they come from the ends of the earth!

08 Mayıs 2012

FELSEFESİZLEŞTİREMEDİKLERİMİZDEN MİSİNİZ?


                        FELSEFESİZLEŞTİREMEDİKLERİMİZDEN MİSİNİZ?

Yeni eğitim yasası ile ülkemizde çok şeyin değişeceğini düşünenlerdenim. Her geçen gün biraz daha uzaklaşıyoruz aklın ve bilimin yolundan, bağırıp direndikçe üzerimize daha çok çamur döküyorlar sanki, içine saplandığımız bataklık daha bir çekiyor bizi bilinmez merkezine doğru. Oysa tarihin evrimi içerisinde aksini görmemiz, tersi yönde ilerlememiz gerekirdi. Masallardan ve mesnetsiz hikayelerden kaçıp bilimin deneyle test edilebilen, yeri geldiğinde yanlışlanıp çöpe atılabilen kuramlarına ulaşmamız gerekirdi tarihin bu aydınlanmış devrinde. Bu kötüye doğru gidişimizin altındaki önemli nedenlerden birisi –pekçok siyasi ve tarihsel nedenin yanında- olarak, felsefe eğitimine yeteri kadar önem vermememiz sayılabilir.

Felsefe, sözcüğün anlamına bakacak olursak, bilgelik sevgisi demektir. İşi etimolojiye yönlendirip, kafaları karıştırmaya gerek yok. Felsefenin en büyük amacı insana sorgulamayı öğretmesidir, kanıtı olmayan bir iddiayı kabul etmemeyi, iç tutarlılığın olmadığı bir sistemi ciddiye almamayı önerir felsefe. Her şeyi sorgulamayı, hiçbir şeyi söyleyenden ya da söylendiği ortamdan dolayı kabul etmemeyi öğretir. Gerçeğin ancak araştırmak, düşünmek, tartışmak ve uzlaşmakla kurulabilen –bulunulan demiyorum- bir amaç olduğunu gösterir bize. Felsefede durmak yoktur, tatmin olmak yoktur, şana şöhrete tamah etmek, paraya tapmak yoktur, onun bunun peşinden gitmek yoktur. Herkes insandır, herkes eşit derecede yanlıştır. İnsanın tek hocası ve rehberi gerçektir ve gerçek “yolda olmanın” ta kendisidir.

Felsefeyi böyle tanımlayınca ne derece tehlikeli bir silahtan bahsettiğim anlaşılmıştır sanırım. Tanımlara sığmayan, insanı sürekli yenileyen, asla yalnız bırakmayan bir dinamikten bahsediyorum. Böyle bir dinamik sanatı da bilimi de renklendirir, böyle bir hareketlilik eğitimi de siyaseti de canlandırır, yola getirir. Felsefe eğitiminden nasibini alamayanlar ucuz muhabbetlerin, lakayt eğlencelerin, klişe yapıtların, gündelik tatminiyetlerin kıskacından kurtulamazlar. Felsefe insanı hurafelerden ve bağnazlıklardan kurtarır, hayatta asıl önemli olana yönlendirir: Araştırmaya, yaratmaya, yaşamın anlamını aramayı –ya da bulmuşluk taslamayı- bırakıp yaşama anlam katmaya davet eder insanı...

İnsanımıza felsefe deyince akıllarına hemen “Düşünüyorum, öyleyse varım.” gibisinden matraklıklar gelir. Felsefeciler ya saçı sakalı birbirine karışmış çılgın adamlardır ya da “Niye benim ben?” diye düşünmekten aklını oynatmış delilerdir. Felsefecilere güvenmez bizim halkımız, sözünü dinlemez, kaâle almaz. Çünkü felsefesi kuşkucudur, halkın yüzyıllardır sormaya üşendiği ya da yanıtından korktuğu soruları bir çırpıda sorar, takmaz yıkacağı kumdan kalelerin altında kalacak hurafeleri ve onların üzerinde adını duyuran sözde ulakları. Bizde böyledir ama dünyanın başka yerlerinde hiç de öyle değildir.

Mesela, dünyanın dört bir yanında eğitim veren binlerce uluslararası lisenin IB müfredatında okutulan bir derstir “Bilgi Kuramı”. Bilginin kaynağını, tutarlılığını, geçerliliğini sorgular öğrenciler bu derste. Akılcılığın karşısına deneyciliği koyarlar, Descartes’ın karşısına Locke’u çıkarırlar, Hume’u, Kant’ı, Bergson’u tartışırlar. Yeni doğan bir bebeğin “idea innate”yle mi yoksa “tabula rasa”yla mı doğduğunu sorgularlar. Sonra bu tartışmaların ışığında siyasi kararları, dinsel inanışları, bilimsel kuramları, tarihsel gelişimleri masaya yatırırlar. Şuna inan, buna inan değildir amaç. Anlamaktır insanı tüm derinliğiyle, sığ göründüğü zamanlarda bile aslında derin olduğunu, bu derinliğin bulanıklığa kurban edildiğini baştan kabul ederek.

Bilimle bilim olanı ayırmak için, sanatla sanat olmayanı ayırmak için gereklidir felsefe. Bilimsel bilgiyi diğer tür bilgilerden farklı kılan nedir? Kanıtı olmayan bir bilgiye inanmak neden tehlikelidir? Bilimin teknik olarak asla yanıt veremeyeceği sorular var mıdır? Yanıtı olmayan soru sorulmaya değer mi? İnsan etik bir varlık olarak toplumun  neresinde yer alır? Sorular çoğaltılır, yanıtlar daha bir çoğaltılır. Bilimle ve matematikle uğraşanlar eğer felsefeye sırtlarını dönerlerse asla tam anlamıyla özgür düşünceli bireyler olamazlar.

Çünkü felsefe eğitiminin vereceğini maalesef içinden felsefesi çıkarılmış bilim ve matematik dersleri veremez. Verdiğini sananlar aldanıyorlardır. Bunu anlamanız için etrafınızdaki doktorların, mühendislerin, öğretmenlerin gündelik hayatlarına bakmanız yeterli. Verdiği ilaçlar fayda etmeyince hastayı üfürükçü hocaya gönderen doktorların, falcılardan medet uman mühendislerin yaşadığı bir ülkedir Türkiye. Şaşılacak ne var bunda! Bilim tek başına insana sorgulamayı öğretmez. Özellikle günümüzün her geçen gün biraz daha amacından saptırılan, uluslararası şirketlerin elinde oyuncak halini alan bilim bunu hiç yapamaz. Neden mi?

 Eskiden tüm bilimlere felsefe denirdi çünkü amaç hangi açıdan olura olsun insanı ve doğayı anlamaktı. Oysa günümüzde bilimler ve kolları o kadar gelişti ki felsefe bilimlerin çok altında kaldığı için unutuldu gitti. Bu yüzden de tüm bilimler hayatı kolaylaştırmaya yarayan pragmatik “soru çözme” kıvamına büründüler. Matematik mi öğreniyorsunuz, o zaman, harcamaları enaza indirip, geliri ençoka çıkar bakalım! Kâr edelim. Fizik mi öğreniyorsun, yap bir köprü, yap bir baraj! Kimya mı çalışıyorsun, yap bir alet sürtünmeyi sıfıra indiren... Sayı nedir?, Nereden gelmiştir?, İnsan zihni sayıyı ve saymayı nasıl keşfetmiştir?, Madde nedir?, Maddesizlik nedir?, Anlam ve dil ne kadar birbirine bağlıdır?, Düşünce ve dil birbirleriyle nedensel olarak mı yoksa zamansal olarak mı ilişkilidir? Tüm bildiklerimiz hakkındaki bilgimizin kaynağı nedir?

Bu gibi “gereksiz” sorularla sakın ilgilenme, bırak onları karanlık odalarında pipo içip, simsiyah kahvelerini acı suratlarına inatla içen felsefeciler düşünsün. Sen sana verilen soruları çöz, para getirecek projeleri idare et, mühendis de olsan doktor da olsan öğretmen de olsan, derine inme, faydasız sorularla uğraşma, hele yanıtı olmayan sorulara hiç ama hiç bulaşma...

Uzun sözün kısası, keşke ilkokullarda yaratıcı düşünme ve sorunlara farklı yaklaşabilme dersi verebilsek seçmeli olarak. Çocuklar düşünmeyi ve sorgulamayı öğrense erken yaşlarda. “Düşünce Tarihi”ni öğretelim ortaokullarda. Thales’den Aristo’ya, İbn-i Rüşd’den Newton’a, düşüncenin evrimini, insan zihninin o başdöndürücü serüvenini öğrensin çocuklar. Liselere “Bilgi Kuramı” dersi verelim. Duydukları, gördükleri ve hatta söyledikleri her cümleyi sorgulasınlar, kaynağını araştırsınlar, tutarlılık ve geçerlilik süzgecinden geçirsinler. Bilimi bilim olmayandan ayırsınlar. Çünkü inanın bana, ne matematik ne fizik ne de biyoloji verebilir felsefenin vereceğini. Tarih en büyük şahidimdir. Felsefesizleşenler uzun vadede tarih sahnesinden silinenlerdir.

İşte dünyaya demokrasiyi öğreten Yunan, işte insanlığa en kapsamlı hukuku sunan Roma, işte ortaçağda matematikte ve bilimde batıya hocalık eden İslam Medeniyeti...

Felsefesizleşmeyelim, felsefesizleştirmeyelim, felsefesizleştiremediklerinden olalım...










13 Temmuz 2011

TELEOLOJİK KANITLAMALARA GETİRİLEN FELSEFİ VE BİLİMSEL ELEŞTİRİLER

I
Teleolojik kanıtlara getirilen eleştiriler bir kaç ana noktada özetlenebilir. Bunlardan birincisi İskoçyalı filozof Hume tarafından ortaya atılan, sadece din felsefesinde değil, aynı zamanda bilim felsefesinde ve etikte de etkili olan tümevarım yönteminin eksik yanlarıdır. Hume’a göre tümevarımsal bir çıkarım her zaman için yanlışlık payı taşır. Çünkü nedensellik dediğimiz ve üzerine bilimi inşa ettiğimiz yasa –varsayım- tam anlamıyla bir yasa değildir. Kant’ın Newton’un bilimsel bulgularının da etkisiyle ‘sentetik’ ve ‘a priorik’ diyerek özel bir konuma yerleştirdiği nedensellik ilkesi Hume için “psikolojik bir alışkanlık” olmaktan öteye gidemez. Her şimşek çaktığında, aradan pek bir süre geçmeden göğün gürlediğini duyan insan psikolojik olarak bu iki olay arasında nedensel bir bağ kurar. Oysa, kurulan bu bağın mantıksal bir dayanağı yoktur. Tamamıyla deneyden çıkarılan, biraradalığın akla getirttiği bir çözümdür bu bağ. Gök gürültüsünün gerçekten de çakan şimşeğin bir sonucu olması da Hume’un eleştirisini haksız çıkarmaz. Biri diğerinin nedeni olabilir ama sadece bir arada ya da aynı sırayla meydana geliyorlar diye bu sonuç çıkarılamaz. Hume, daha önce hep birlikte oldular diye bundan sonra da hep birlikte olacaklar diye bir kuralın olmadığını söyler. Bu noktadan hareketle Hume hem evrende var olduğu söylenilen –kabul edilen- düzen kavramının altını oyar hem de bilimsel denilen tümevarımsal yöntemi içinden çıkılmaz bir sorunun içine sürükler. Çünkü, eğer Hume’un dediği gibi evrende bir düzen yok da tüm düzen bizim zihnimizde ise, bu durumda bir önceki sayıda bahsettiğim tüm teleolojik Tanrı kanıtlamaları geçersiz sayılmalıdır. Ortada bir düzen yoksa ve var olduğunu düşündüğümüz bu dizge bizim beklentilerimizin bir ürünü ise, herşeye gücü yeten bir Tanrı’nın varlığına da pek ihtiyaç kalmayacaktır.
II
Pasifik Öyküleri kitabımda yayınlanan ‘Duvar’ adlı öyküde de üstü kapalı olarak aslında teleolojik kanatıların insan psikolojisindeki izdüşümünü işlemiştim. Adam, almış olduğu bilimsel eğitim sonucu duvarın arkasındaki sesin bir sahibinin olduğu sonucuna varmak ister. Eline kağıdı kalemi alıp, grafikler çizer, rakamları farklı biçimlerde yazar. Amacı, duvarın arkasından gelen sesin gönderdiği mesaja ulaşabilmektir. Bir süre sonra bunda başarılı olduğunu da görür. Ortaya çıkan grafikler duvarın arkasındaki sesin sahibinin çok akıllı bir matematikçi, dahi bir müzikçi olduğunu gösterir. Bütün bunlardan hiçbirşey anlamayan küçük kız ise tek bir şey söyler: O grafikleri sen çizdin, duvarın arkasındaki sesin sahibi olan kurbağa değil! Adam kızı ikna edemez ve bu başarısızlığını kızın eğitimsizliğine verir. Kendisi yapmış olduğu keşfin getirdiği zevk girdabında boğulurken kızı bilgisizlik ve inatçılıkla suçlar.

30 Haziran 2011

TANRININ VARLIĞINA İLİŞKİN TELEOLOJİK KANITLAR

TANRININ VARLIĞINA İLİŞKİN TELEOLOJİK KANITLAR (1)
Teleoloji sözcüğü Yunanca ‘telos’ ve ‘logos’ sözcüklerinin bileşiminden meydana gelmiştir. Sözlük anlamı ‘amaçbilim’ olarak ifade edilebilir. Aslında ‘telos’, bir olayın ya da eylemin sonucu, başka bir olayı tetikleyecek olan etki alanıdır. Felsefede kullanımı antik Yunan dönemine kadar gider. Plato, Timeus adlı yapıtında evrenin bir anlamı olması gerektiğinden diyaloglar yoluyla söz eder ve konuşmaların sonunda tek bir yaratıcının varlığı sonucuna varır. Plato’nun vardığı sonucun doğu dinlerinden ne kadar etkilenmiş olabileceği üzerinde çok bilgi sahibi olamasak bile Plato’nun, Akademi’yi kurmadan önceki yaşamı, bize bu konuda ip uçları vermektedir. Plato’nun öğrencisi olan Aristo ise, ‘Bu nedir?’, ‘Neden yapılmıştır?’, ‘Nasıl meydana gelmiştir?’ sorularına en son olarak ‘Ne için vardır?’ sorusunu ekleyerek aslında teleolojinin kendisinden yüzyıllar sonra gelecek olan Hristiyanlık dininde önemli bir yer almasını sağlamıştır.


TANRININ VARLIĞINA İLİŞKİN TELEOLOJİK KANITLAR (2)
Teleolojik düşünme sistemi bütün varlığın amacına uygun bir şekilde hareket ettiğini hem kabul eder hem de bunu kanıtlamak için bilimsel bulguları kullanır. Batı uygarlığında son beşyüz yıla damgasını vuran bilimsel gelişmelerin, dinbilimcilerin teleolojik kanıtlara daha çok sarılmasına yol açtığı da söylenebilir. Katı deterministik bir doğa anlayışına bağlanan bilim, evrende var olan tüm yasaları yürürlüğe koyan bir Tanrı’nın varlığını kabul etmekte zorlanmayacaktır. Kimi zaman Voltaire’de ve Newton’da görüldüğü gibi deizme kayan, kimi zaman Spinoza’da görüldüğü gibi panteizme sığınan Tanrı inancı, her iki yolda da bilimsel gelişmelere parallelik göstermektedir. Madem her şeyde bir amaç vardır, o halde, insanın elinin dokunmadığı, insanın deneyimlerinin ulaşamadığı noktalarda da aynı amaçlılık var olmalıdır.