B5. Piyano

Saydam tavanın üzerinde, buharlaşmış yağmur sularından geride kalmış, içine hapsettiği güneşi sıkıştırdıkça aşağıya doğru renkli tayflar salan dev lekeler var. Kafasını yukarı çevirip bakanların ilk görüşte ne olduklarını anlayamadığı, yeşil sularda sinsi sinsi gezinen denizanalarına benzettiği; ortası boz, kenarları bulanık görüntüler bunlar. Bu lekelerin ortasındaki koyu öbekler boncuk boncuk gölgeler halinde siyah beyaz tuşlarımın üzerine düşünce içim kıpır kıpır oluyor, birazdan güzel bir şeylerin gerçekleşeceğine dair mesnetsiz bir umut beliriyor on yıllardır esaslı bir müzik çalmamış gergin tellerimde. Sevgilisini her düşündüğünde dudaklarının kaşındığını hisseden genç bir âşıktan pek farklı değilim aslında. Yeni silindiğim, sağımın solumun sabunlu bezlerle baştan aşağıya ovulduğu, kimi yerlerimin özenle parlatıldığı, kimi yerlerimin de ince işçilikle tamir edildiği ilk bakışta belli oluyordur herhalde. Rutubetten dolayı vakti gelmiş yaranın kabuğu gibi kalkan cilalı boyalarımın, acemi bir ustanın kirli tırnaklarıyla söküldükten sonra mükerrer fırça darbeleriyle kapatıldığını da anlar, ömründe üç beş piyano görmüş herhangi bir acemi.  Hatta asansöre sığmayan gövdem merdivenlerin basamaklarına çarpa çarpa ikinci kata çıkarıldığı için bacaklarımdaki tekinsizlikten pekâlâ belli olur genç ve heyecanlı değil de yaşlı ve yorgun olduğum.

Beni burada daha ne kadar tutacaklar bilemiyorum. Geçen haftaya kadar bir yılımı dolduracağıma dair ciddi kuşkularım vardı. Gerçi yine var, üç beş heveskâr yüzünden katlanırlar mı benim varlığıma? Ya gerisin geriye gönderecekler beni ya da masraftan kaçınmak için bir hurdacı çağırıp parçalatacaklar. Bir piyano olarak girdiğim kapıdan kırık dökük tahta parçaları ve kopuk çelik teller olarak ayrılacağım. Siyah beyaz tuşlarım ele verecek beni, “Bu bir piyanoymuş, işe yaramadığı için parçalamışlar.” dedirtecek yoldan geçenlere. Belki de insaflı davranıp, birinci kata indirecekler beni ve daha az dikkat çekeceğim, kimsenin görmeyeceği bir köşede, büyüyen çocukla birlikte büyüyemediği için cezalandırılmış bir oyuncak gibi yalnızlığa terk edileceğim. Hoş, sanki şimdi çok yalnız değilim! Kalabalıklar içinde boynum bükük, sesim kesik, insanların görmediği ama çarpmamak için özen gösterdiği siyah bir muammayım istasyonun ortasında.

DEVAMI YAYIMLANACAK KİTAPTA... 

THE PENDULUM*

Çanco'da İngilizce olarak yayımlanan bir dergi için öykülerimden birisini çevirdim. Aşağıdaki metin editörün elinden geçmeden önceki hali. Çeviri bu hengâmede kaybolmasın diye buraya koyuyorum. Düzeltilerden sonra değiştiririm. 

AA

                     

                                                             THE PENDULUM*

“You haven’t swiped your card, young man!”

The bus driver’s mild reprimand pulled me out of a shallow reverie. What had come over me? How had I become this way—this gauzy, half-dreaming thing? I reached into my back pocket, retrieved my wallet, and pressed its flattened side against the card reader marked with a little arrow. I waited for the mechanical beep. It did not come. Behind me, the impatient crowd grumbled, and some strange agitation began to bubble in my chest. On the fogged windows of the bus, I thought I saw angry winter waves splashing against black cliffs.

“If you don’t have a card, you can pay one yuan. Don’t you have any coins?”

“I have a card,” I said, in a voice only I could hear. “I do. Sometimes it just doesn’t beep.”

I took the card out of the wallet, turned its pink side—the one with the cartoon characters—toward the reader. A short, meek beep finally came from the machine. The driver, who had already given up on me, was now watching the rearview mirror for passengers getting off at the back door.

I moved to the middle of the bus. It wasn’t very crowded, so I sat on a seat near the door. Beside me, a middle-aged woman was talking on her phone, complaining about this and that in a voice so loud that every word she uttered was audible to everyone on board.

“Yes, yes, how did the weather warm up so fast? Two days ago, I couldn’t leave the house without my coat. Today my daughter didn’t even wear socks—just a skirt and a light blouse, and off she went to work.”

It wasn’t spring warmth outside. It was the closed windows that made the air inside the bus heavy and almost unbearable. The habits of winter are not easily shed. Our minds fill with hesitations, with great question marks: What if the cold returns? So we wear one sweater over our shirt, just in case. And wool socks. My legs are warm, but my feet are always cold. Why? Must every question have an answer?

I put the card back in my wallet. My mind drifted again to the cleaning man in the underpass, the one who had scolded me for stepping on the section of floor he had just washed. That was probably why I could no longer remember how I had walked, climbed the stairs, and arrived at the BRT stop—as if a slice of my memory had been cut away and thrown into the gutters. My mind was busy with the question of why I could not give that foul-mouthed old man a proper answer. I wished I had said: Uncle, if we can’t walk here and we can’t walk there, where are we supposed to walk? Are we supposed to fly?

He cleans the floor in vertical lines. I don’t say much because he is an old man, slightly bent, his face a topographical map of plains, rivers, and mountains. It feels wrong to create more work for someone already under such a physical burden. Yes, I am tender like this—but the more tender I become, the more aggressive he gets. If he cleans the left side first, he shouts at those who walk on the left. If he cleans the right side first, he shouts at those who walk on the right. If he shouts at me once more, I tell myself, I will not hold back. We are all busy people, you idiot! I will say. We cannot worry about your job, since you don’t give a damn about mine. What difference does it make anyway? Both sides will be dirty again in five minutes. Perhaps I won’t say idiot, but I will say the rest. Would he shout back? What could he say? The worst that could happen: he walks toward me, mop in hand. Or perhaps he says nothing, falls silent as a kicked dog. Men like him draw their power from those who never stand up for themselves. If I—once, only once—stand up and roar, I know he will shrink like fruit drying in the summer sun.

The woman beside me is still on the phone, her voice even higher now. “Yes, yes, I watched it last night. That girl turned out far too shrewd for that program. At the beginning, she seemed so innocent, so naïve. Then she said: ‘I would rather cry in a BMW than laugh on a bicycle.’ I nearly lost my mind when I heard it. I wish my daughter had watched it too. Last night she said she was tired and went to bed early. Her head is always in the clouds, you know. These days, she has found herself a penniless boy—she calls him an artist. Since when does playing in restaurants and bars make someone an artist? I don’t know what to do. I don’t say much, but her father will never let her marry that poor boy.”

Despite the noise around me, I cannot keep my eyes open for long. I didn’t sleep well last night. Strange dreams hunched over me until morning. I would wake and send them away, but as soon as I dozed off, a new one attacked. I turned over and over in bed so many times that the total distance I covered must have been at least one lap around Changzhou.

The bus stops. I open my eyes. A few people get on; many get off. One of the new passengers is an old man in a worn black hat, a dirty bag slung across his shoulder. His pants are so loose that I think two men of the same size could fit inside them. His shirt and trousers are deeply creased and stained. He doesn’t sit, even though there are empty seats. He simply stands and stares silently through the grey window.

My eyes, heavy as bombshells, fall shut again. I take a sip of lukewarm tea from my canteen, but it does nothing. I see my own eyelashes, like the bars of a prison cell, descending to finish me off. I think of Emperor Puyi, who was divorced by one of his concubines. Probably because of the documentary I watched last night before bed. Is there any other emperor in all of human history who was divorced by his own concubine? Should I, as a Chinese man, be embarrassed by this—or proud of him for his modern, non-sexist attitude?

-          Paaat.

The loud, explosive sound vibrates through the entire bus—pure, echoless. A young girl screams. A baby starts crying. A boy, probably a high school student, shouts, “Move, move, move away!” At first, I didn’t understand what had happened. A dense crowd has gathered right in front of me, but otherwise nothing seems unusual. Then I see the legs of the old man who just got on—a few steps from my seat, near the door. The tips of his feet are perpendicular to the floor; his heels are like the north ends of a magnet. And then I realize: the old man is lying on the floor.

 I stand and push into the crowd. The bus keeps moving, and almost everyone struggles to keep their balance. The old man lies face down, one arm stretched toward the front of the bus, the other tucked under his belly. He does not move at all. We are not even sure he is breathing. Some passengers step around him—careful not to tread on him—and move toward the seats in the back. A child asks his mother, “Did he die, Mama?” The mother catches him by the arm and pulls him toward an empty space near the garbage bin, which looks like an overfilled beer glass on a Friday night, all white foam accumulated over the week.

“Don’t touch him,” says a young girl. “Maybe he has a deadly disease. It could be contagious.”

“What disease are you talking about?” says a young boy. “He’s just an old man. The bus braked suddenly, and he couldn’t hold the pole, and he fell. That’s all. Help me pull him up and sit him down.”

A middle-aged man interrupts with a wise voice: “Do not get involved. Otherwise, you’ll be held responsible for anything that goes wrong. He could sue you. You know, he could sue you for millions of…”

A passenger near the front asks the driver for advice. “I don’t know!” the driver answers hastily. “I’ve already lost too much time at the stops. If I stop now, I won’t reach the terminal on time, and the whole schedule will be delayed.”

I cannot bear it any longer. I squat down. I tap the old man’s shoulder gently. “Hey, Uncle. Are you okay?”

 No sound comes from him except a low growling that mixes with the rumble of the engine beneath the floor. I tap his shoulder again. “Hey, Uncle. Can you talk? Do you need help?” This time, I can tell that the growling is coming from his chest.

“He might be epileptic,” says the woman who was on the phone a few minutes ago.

“Is epilepsy contagious?” asks the young girl, her eyes full of fear.

The woman laughs. “No, it’s not. But still, I’m not getting involved. In any case, it’s hard to know what transmits and what doesn’t in this country. Don’t you watch the news? The strange things that happen every day!”

I see two young men on either side of me. “Help me, please,” I tell them. “Let’s pull him up and get him to that seat.” They seem reluctant, but they are convinced, somehow, that it is wrong to leave the old man on the floor. The three of us hold his shoulders and lift him. Meanwhile, the girl who was so afraid of catching a disease holds a tissue to the old man’s head. His forehead struck one of the metal bolts or screws on the floor. Blood oozes from the wound, runs down to his nose, gathers into a little red bead, and drops onto his shirt. The screams have now been replaced by calls of “Give him a tissue! Give him a seat!” Slowly, we move the old man to a seat by the window, directly across from the door.

“Thank you, thank you so much,” murmurs the old man. He is not yet himself; he keeps mumbling incomprehensible words. With the tissue the young girl gave me, I wipe his forehead and tilt his head back so the blood will stop flowing down. “Uncle, keep your head this way. It won’t bleed for long.”

“Thank you, thank you so much,” he says again, as if he knows no other words—but this time his voice is stronger, clearer. He means it, and he is truly conscious. He leans his head against the iron bar behind the seat and presses the tissue to his wound. Dark blood spreads across the tissue like ripples on a calm lake. His fingers turn purple with a mixture of dirt and blood.

When the bus stopped, the two young men who helped me get off and walk away without looking back once. The young girl who gave me the tissue puts the whole pack into my hand and finds a seat at the back. And then I notice: I am the only one left to care for the old man. Looking at the people on the bus, they seem utterly indifferent to what has just happened. The bus continues its journey from one end of the city to the other, carrying people from home to work as on any other day, as if no old man had fallen, no head had been injured, and no one might need further help. And yet I insist on helping him alone, without quite knowing why.

“This happens whenever I don’t take my medicine,” the old man says. His eyes briefly touch mine. Cautious not to take on too much responsibility, I move to my seat, grab my bag, and hang it over my shoulder. I feel the old man watching me, like a wounded deer that needs more than just rescue from the wolf’s teeth. “Do not leave me,” he says, with a tenacious, aggrieved stare. “All have gone, but you. Please!”

I move back and stand beside him.

“What is wrong with you, Uncle? What is your sickness?” I ask, as if I had stopped a random child on the street and asked his name, expecting a sincere and true answer.

“I am epileptic. I had to buy medicine, but yesterday I didn’t have enough money, so I couldn’t. If I don’t take it, the attacks never let me have a normal day. As you see…” He points to the black bloodstains on his shirt, pressing the weakness of his voice down with a gesture of his hand. From his dialect, I can tell he is not from Changzhou. He is either from the south or the west.

“Don’t you have a son or daughter? Doesn’t anyone look after you?”

An inner voice speaks to me: Why are you wasting your time? Do what the others did. Get off at the next stop. You can take the bus right behind this one. It’s free anyway. I silence this evil voice as quickly as I can, but it does not die. It only returns to a dormant state, waiting to resurrect another time.

“I don’t have a son or daughter. I had a son, but he died in a traffic accident. My wife died of cancer last year. I am all alone in this world. I collect plastic waste from garbage bins.” With the dry part of the tissue, he cleans the blood from the edge of his lips. I almost taste the warm metal in my own mouth.

“So, where are you going now? What will you do in Xinbei?”

I can see that he is not happy with my questions. I hear his inner voice: Why do you ask so many questions? All you did was lift me up and sit me here.

“What will I do in Xinbei?” he says aloud. “Nothing. I go to Xinbei every morning. I start collecting plastic bottles there and walk all day toward Tianning. There’s a man near the temple who buys what I collect and pays me. Usually, I make twenty or thirty yuan. If I’m lucky, I can make up to fifty. Lately, it’s gotten harder.”

“How so? Because the weather is getting warmer?”

“No, no. The number of migrants has increased. Most of them are younger and healthier than me. By the time I finish one round, they have already started their third, and they leave me nothing. Because of this, I have to start as early as possible.”

 “Okay, okay. I understand.”

A thorny pendulum swings in my head between stupidity and conscience. I think of how those who came earlier treat the latecomers as second-class citizens. The bus doors open. Some get off, but no one gets on. There are very few passengers now. Once more, I consider getting off—just throwing myself out and forgetting the whole experience as if it had never happened. I will never see that old man again. He will never see me.

“And as if I didn’t have enough problems,” he continues, “I have this disease too. If I had had ninety yuan yesterday, I would have bought my medicine, and I wouldn’t have had an attack this morning. I wouldn’t have fallen to the floor like a rotten tree falling with the first breeze of autumn.”

“So, you need ninety yuan? Is that all?”

My mind is full of question marks, full of scorpions invading the curves of my brain. The hesitation in my chest grows like a giant avalanche ready to fall. The more I try to ignore these hesitations, the deeper they sink their teeth into the flesh of my consciousness.

“Yes, yes. Only ninety yuan. Look—there is a pharmacy right behind the next bus stop. I usually buy my medicine there.”

A cold smile spreads across his face. His eyes glitter with the strong sunlight coming through the window. I feel myself drowning in that flood of shimmer. Whichever direction I look, I see colorful threads wrapping around my body, turning me into a solid rainbow.

With all these images passing before my eyes, I take my wallet from my back pocket. Trying to hide from the other passengers, I take out one hundred yuan and give it to the old man.

I don’t know how or why I am doing this. The inner voice speaks again: You cannot live a life worrying about every bit of other people’s pain. It is not a small amount — almost half my daily wage. But if I am not going to help someone in need, why do I earn money at all? Why do I call myself a social being? A fresh sprout emerges in the middle of my heart. The sentence You cannot be a bad person by doing the right thing echoes across the inner surface of my skull like the colossal iron bells of a Buddhist pagoda.

“Take this money and buy your medicine. Don’t fall like this again. With the remaining ten yuan, ask the pharmacist to clean your forehead, put on some ointment, and close it with a bandage. If it gets infected, you’ll have another problem.”

 The old man holds the red banknote in his palm and squeezes it as if it were an expensive piece of jewelry. “Thank you so much, son. I hope you will be a very rich man in the future. Very lucky and very successful. You will buy a beautiful car and a large house and…”

The bus stops. He gets ready to stand.

So. he’s leaving now? That quickly? the voice in my head says. He got the money, so he can go. I feel guilty of these thoughts. The same thorny pendulum, the everlasting shuttle of my rational mind—the rope that cannot be tied to the bolts of my conscience.

I hold his arm and help him. I walk with him to the door. With one arm wrapped around the pole and the other holding his elbow, I steady him as he steps off. Once the door closes, I return to my seat and watch him walk toward the exit of the BRT station.

There are five more stops until my work. I watch the streets and the people through the part of the window I have wiped with my hand, trying to forget what has just happened. The woodpecker in my head digs into the dense bark of the tree, no matter how thick it is, no matter how hard.

“Did you just give him one hundred yuan?”

A familiar voice, right behind me. I turn. The woman who had sat beside me when I first boarded is staring at me—not with sympathy, but with something that looks like scorn for my silly naïveté.

“Yes,” I say. My voice sounds defensive, though I know I don’t have to explain myself to anyone. How did she see me give the money, anyway? Wasn’t she on her phone?

“Ahh,” she bemoans to a man in dark sunglasses sitting on the left side of the bus. “The youth of today don’t know the value of money. Having a tender heart is the same as being stupid.” She doesn’t even try to lower her voice. Perhaps she wants me to hear.

The man in sunglasses nods in agreement. “Yes, yes. If your parents asked for one hundred yuan, you wouldn’t give it. You would make excuses. But when a beggar asks, you drop your weapons without hesitation. That man is healthier than me. Faking it from beginning to end. There are many like him in Changzhou these days. Most of them aren’t even from this city. They come from other provinces—Yunnan, Tibet, Xinjiang. Go to People’s Park if you don’t believe me. There’s a new drama every day. Some faint, some drop dead, some hit their foreheads on the floor repeatedly, some write long stories of their miserable lives. They force people to pity them and help them. Once they get the money, they disappear. The next day they pop up in another park, playing another trick.”

 I turn my face to the window. My hands search my pockets for my headphones, but then I realize I left them on the bookshelf at home, next to my mask and my bicycle lock. Damn it, I say with slightly parted lips. Just happens on the day I need them most.

“Yes, yes, you are right,” says the woman. “They have all kinds of tricks. Especially the old ones. They try every possible lie to extract money from young people. Once they see a prey like this young man, they don’t lose a second. Like a hyena—always preying on the weakest. Young people these days never raise their heads from their phones, so they have no idea what’s going on in the world. As they keep looking at their fingertips, they ignore the real world revolving right under their noses.”

The man in sunglasses, afraid of falling behind the woman’s words, rushes to add more. “As you say: like a hyena, or a vulture. Once they spot a small rabbit or a woolgathering gazelle, they don’t forgive. If the prey dresses well, that’s enough. These white-collar workers are so naïve. They make money so easily that they don’t mind wasting it. And the beggars know this best.”

The bus doors open again. Four more stops, I tell myself. Two students enter. One of them cannot swipe his card. The beep does not come. “It’s not my card, then,” he says. “It’s the machine that needs fixing.”

The woman behind me: “If my daughter ever did such a thing…”

The driver seems reluctant to move before hearing the beep.

The door beside me is still open.

“I would scold her so much that…”

The student tries to remove his card from his wallet. When he realizes it is not there, he asks his friend, “Swipe for me too, please.”

I look at the flickering light reflections on the ceiling of the bus, trying to figure out which surface they are coming from. In the BRT station, I see the rusty green poles, the screen showing the bus schedule, and an old woman going to the morning market.

“She wouldn’t even imagine giving one yuan to a beggar.”

I throw myself out.

As swift as a cat. Without a plan. Without consciousness.

 The door closes behind me. Fresh air hits my face. First, I take a long breath, as if I had been holding it in my lungs for ages. I exhale whatever has accumulated in my body cells, together with all their sediments. Dense smoke pours from my mouth and nostrils. The defeats and the decisions that might be counted as losses deflate like a soft balloon slowly giving up air. When I feel empty again—free from all the residuals of the unexpected high tides of the morning—I breathe in and fill my lungs. Then I sit on the bench and wait for the next bus.

An old man sits beside me. He is peeling an apple with a penknife. The pieces of peel drop onto the floor of the BRT stop. I feel a new quake inside me. Some waves retreat; new ones emerge. Should I warn him? No. I sit motionless. The bus arrives, as if to save me from a second trouble. Without a single word to the old man, I stand and board.

Inside my head, I believe one thing: This time will be different.

The card does not beep again.

 

                        Ali Rıza Arıcan – June, 2014

                Translated from Turkish by Ali Rıza Arıcan

 

 * Originally published in 2016 in the short story collection called “The Blue of the Hazy City: The Stories from Modern China” in Turkish.

Çin Mektupları 35: Harbin

Havaalanından çıkınca gerçek anlamda kavrayabiliyoruz eksi yirmi derecenin insanın teninde nasıl durduğunu! Ya da durmadığını, rüzgârda tir tir titreyen incecik bir yaprak gibi kımıldadığını, kaçacak yer aradığını, bulamadığı için de kucakta tutulmaya çalışılan vahşi bir hayvanın fırsat buldukça dişini geçirebildiği yerleri ısırması gibi açıkta kalan yerleri anında acıttığını… Şamar gibi çarpan, teneke ağzı gibi kesen, tene yatay bir şekilde girmiş kıymık gibi acıtan bir yanı var soğuğun burada; insana havayla temas eden yerlerini ânında anımsatan saldırganlığı çalıların arkasında gizlenmiş bir kaplan gibi her an tetikte, her an teyakkuzda. Tren istasyonlarında bile taksi durağını üstü kapalı bir yerde kuran Çinli şehir plancıları nedense adı buzla ve soğukla anılan Harbin’de durağı dışarıya, hem de kapının hemen dibine değil de havaalanının bittiği yere koymuşlar. Mecburen yürüyoruz yüzümüze çarpan soğuğun şaşkınlığı ve ürkünçlüğüyle, çok da uzun olmayan bir sıraya giriyoruz.

Üzeri tamamıyla buz tutmuş olan nehir. 

İlk dersimizi, yani Harbin’de yere bakmadan yürümenin tehlikeli olduğunu; bir yandan taksilerle durağı ayıran sopsoğuk metal parmaklıklara dokunmamaya özen gösterip -otların arasında yürürken çıplak bacaklarını ısırgan otlarından sakınan köy yaşamına deneyimsiz kentliler gibi- bir yandan da olduğumuz yerde ördekler gibi yalpalarken öğreniyoruz. Harbin, dışarıda bırakılan her türlü sıvının kısa sürede buza dönüştüğü bir kent. Yerlerde buzlaşmış ve kaskatı olmuş su birikintileri dikkatsiz yayalar için kurgulanmış tuzaklar gibi sinsi.  Çantanıza koyduğunuz içme suyundan, ağzınızdan çıkan buharın ıslattığı maskenin iç çeperine kadar her şey sıcakla teması kesildiği andan itibaren buzlaşma evresine giriyor. Neyse ki taksi bizi pek bekletmiyor. Elimiz ayağımız uyuşmadan atıyoruz kendimizi arabanın ılık sinesine. Yol sandığımızdan daha uzun, hava beklediğimizden daha kapalı ve taksimetre yola çıkmadan önce okuduklarımızdan daha fazla çıkıyor ama kimsenin böyle şeyleri takacak durumu yok. En birincil hedefimiz; önümüzdeki üç günü hastalanmadan, yataklara düşmeden, öksürüp hapşırmadan, düşüp bir yerimizi kırmadan, kazasız belasız bir şekilde atlatmak ve planlandığı gibi Salı günü evimize dönüp Çarşamba günü derslerimize kaldığımız yerden devam edebilmek.

Otel –tıpkı tüm kapalı yerler gibi- sıcacık, hatta o kadar sıcak ki şortla ve tişörtle oturabiliyorum odanın içerisinde. Aynı durum alışveriş merkezleri ve lokantalar için de geçerli. Satıcı kızlar ve garsonlar kısa kollu gömleklerle geziniyorlar ortalıkta. Dışarıya içerisinin bu derece büyük bir farkla (En azından 40 santigrat derece) birbirinden ayrılmış olması hem sevindirici hem de düşündürücü. Çanco’da –Yangtze Nehri’nin güney kenarına yakın tüm kentlerde- bu fark neredeyse gözlemlenemeyecek kadar azdır. Biz ofiste ve sınıfta montumuzu çıkarmayız, evlerimiz bile doğru dürüst ısınmadığı için kat kat elbiseyle dururuz evin içinde. Otel odasının penceresinden sekizinci kattan aşağıya bakayım diyorum ama hevesim kursağımda kalıyor. Camlar iki katlı. Dışarıdaki cam buzla kaplanmış olduğu için dışarıyı göstermiyor. Zayıf, içine siyah kaçmış beyaz bir ışık vuruyor odanın içine, hepsi o kadar. Nesneleri kirli siluetlere dönüştüren, siluetleri eskimiş ve renkleri solmuş eşyalar halinde gözün önüne geri getiren bir özelliği var ışığın. Çekingen, utangaç, eve zorla getirilmiş bir misafir gibi koltuğun kenarında ilişmiş… O da birazdan yok olacak çünkü saat dört olmadan kararıyor burada hava.

Tatlı pateteslerini satan seyyar satıcı. 

İlk günün heyecanıyla sıcağın bedenlerimizi fazlasıyla mayıştırmasına izin vermeden kendimizi dışarı atıyoruz. Kafamda iki şapka, pantolonumun altında iki içlik, ayaklarımda üç kat çorap, çorapların altında “ısı paketi” denilen kimyasal bir ürün, ağzımda maske, ellerimde eldivenler, birbirinin içinde kaybolmuş yünlü giysiler. Homurdanan ve ağzından dumanlar çıkaran dev bir beyaz lahanaya benzemem için yürümeyi bırakıp yuvarlanmaya başlamam yeterli. Bunca önleme rağmen yine de üşüyor bacaklarım ama yürüdükçe ve konuştukça unutuyorum üşüme duygusunu. Caddeler insan kaynıyor, arabalar burada da vızır vızır, e-bisiklet neredeyse hiç yok. Birkaç üçteker görüyorum, kurye şirketlerine ait motorlu araçlar, üzülüyorum adamların haline. Bu soğukta, ekmek parası için katlandıkları sıkıntının onda birini kendimin yaşamıyor oluşu ve buna rağmen eften püften bahanelerle içinde yaşadığım koşullara isyan edişim… Sonra kendime kızıyorum, her durumda kendime haksızlık etmek için kolay bir bahane bulup kavgadan vaz geçmeye bu kadar yatkın oluşuma çemkiriyorum.

Bitiş çizgisini göğüsleyen buzdan bir koşucu. 

Akşam trafiği çirkin yüzünü göstermemiş henüz. Kentin üzerinde boğuk, duman mavisine çalan, kör bir testerenin paslı dişleri gibi parmaklardan ırak tutulası basık bir hava var. Arabalardan çıkan egzoz gazlarının gidecek bir yerinin olmaması, tıpkı bizler gibi sıkışıp kalması duvarlar arasında, kentlerin ve kentleri yuva edinen insanların alınyazısı maalesef. Ağzımızdan çıkan buhar tüm koyuluğuna rağmen arabaların çıkardığı dumanlarla yarışamıyor. Bir de sağda solda beklerken sigara tüttüren adamların ağızlarından çıkan, normalden daha yoğun ve daha güçlü görünen gri dumanlar var havaya karışan. Sisin, dumanın, buharın ve yavaş yavaş geceye dönüşen günün arasında yürüyoruz kaldırımlarda.

Beni en çok etkileyen heykellerden birisi: Koşan atlar.

Sanki daha önce bu kente defalarca gelmişiz gibi bir his var içimde. Gidilecek yerler belli. Sola dönüp düz gidince nehre varıyoruz, nehrin karşı yakasında Güneş Adası Parkı var, parkın yakınlarında teleferik.  Daha ileride, köprünün olduğu yere yakın bir noktada On Dokuzuncu Kar ve Buz Festivali’nin yapıldığı geniş alan var. Yol üzerinde bir alışveriş merkezi, yer altını asırlık bir örümcek ağı gibi sarmış dükkânlar ve kavşak noktasında Ayasofya Kilisesi var. Yoldan karşıya geçip, binaların arkasına dolanırsak da turistler için düzenlenmiş yürüme ve alışveriş yoluna ulaşıyoruz. Binaların eskiliği ve mimarideki Rus etkisi göze ilk çarpan farklılıklardan. Sanki İstanbul’da Bankalar Caddesi’nde yürüyorum, bir tarafımda işlek dükkânlar, diğer tarafımda tarihi binalar. Giriş kapılarının yanlarında binanın hangi yılda, kimler tarafından ve ne amaca hizmet etmek için inşa edildiği yazılı. Bir Musevi Bankası, bir Rus malikânesi, bir postane, bir vergi idaresi…

Şehir içerisindeki parkın girişi. 

Duvar kenarlarına konmuş çöp poşetlerinden sızan sarı-yeşil sular kaldırım boyunca akmış ama yola ulaşamadan donduğu için sırtüstü yatıp bacaklarını dört yana açarak yeşil-mavi karnını güneşte ısıtan dev kertenkelelere dönüşmüşler. Dökülmüş bir yemeğin, merdivene boşaltılmış bir midenin –votka tutkunluğu burada da mı var yoksa?-, yere düştükten sonra üzerine basılmış ve o halde donmuş meyvelerin, turistlerin ceplerinden düşmüş eldiven teklerinin, nereden kopup geldiği bilinmeyen taş sertliğindeki buz parçalarının arasından etrafa; üşümüş kadınların sırf üşümüş oldukları için çekici görünen pembe yüzlerine, bu yüzlerin ortasından ıslak bir kiraz gibi parıldayan kırmızı burunlarına, buz kristallerinden olsa gerek her kırpılmaya ışıldayan kirpiklerine; soğuğa aldırmadan koşuşturan çocukların ikide bir kayıp düşmelerine ve onları yerden kaldırayım derken kendileri de yere yapışan ebeveynlere; yeni gelinen bir kente alışmaya çalışan gezginler gibi şaşkın şaşkın bakarak ulaşıyoruz Ayasofya Kilisesine. Saat beş bile değil ama hava akşamın sekizi gibi karanlık. Meydan insan kaynıyor. Çoğunluğu gençlerden ve genç ailelerden oluşan bu topluluğun arasına karışıp kendimizin ve Rus mimarisinin tartışmasız bir örneği olan kilisenin fotoğrafını çekiyoruz.

Ayasofya Kilisesi - Müzesi 

Bana en çok Moskova’da ya da Petersburg’da gördüğüm kiliseleri anımsatan bu yapı büyük bir olasılıkla zamanın Sovyetler Birliği’ndeki bir kilise örnek alınarak yapılmıştır. Zaten tarihi kaynaklar da Rusya-Japonya savaşında kaybeden Rus askerlerin moralleri düzelsin diye bu kilisenin inşa edildiğini yazıyor. Ayasofya’ya kilise demek doğru değil aslında. Tıpkı batıdaki (İstanbul’daki) örneğinde olduğu gibi kentin simgelerinden birisi olan bu mimari güzellik yönetimdekiler tarafından müzeye çevrilmiş. Giriş bileti 15 RMB (yaklaşık 8 TL) ama akşam olduğu için müze kapalı. Yarın geliriz diyerek kubbeli yapının etrafında dolanıyoruz, turistleri ve seyyar satıcıları gözlemliyoruz.  Sokak lambalarının altında ışıl ışıl parıldayan rengârenk “tanghulu”ları ve şişe geçirilmiş sosisleri önceden de biliyorum ama meydandan yola inen merdivenlerin dibinde yaşlı bir kadının fındık sattığını görünce şaşırıyorum. Fındık değildir diye yakından kontrol ediyorum ama yanılmadığımı anlamak şaşkınlığımı daha da arttırıyor. “Vay anasını!” diyorum içimden, “Ordulu Ali, ne yaptı etti, Çin’de de buldu fındıkları.”

Cennet Tapınağı'nın buzdan bir maketi

Müzenin de içinde bulunduğu meydandan inince cadde boyunca yürüyoruz. Ara ara seyyar satıcılar çıkıyor karşımıza, sağlı sollu dükkânların önlerinde bekleyip içeriye müşteri davet eden teşrifatçılar yok burada, seyyar hoparlörlerle bangır bangır sokağı inleten mağaza çalışanları da. Daha sessiz, daha utangaç, yağan karı izlerken insanın içine yayılan huzura benzer tarifsiz bir dinginlik var kentin sokaklarında. Tatlı patates satıcısının içi köz dolu varilinden, yağmur dolu bir bulut gibi yükselen boz dumanın ve bu dumanın ortasından bir görünüp bir kaybolan siluetin, dev sahnelerde gösteri düzenleyen sihirbazların şovlarını aratmayacak bir kırılganlığı var sanki. Başı kırmızı bir atkıya sarılı satıcı kadın ve kızgın kurşuni varil kaybolacak birazdan, bir tek sıcak patatesler kalacak kaldırımın kırağı tutmuş zemininde, buruşuk mor derilerinin elverdiği kadarıyla somurtacaklar yoldan geçen kalabalığa, ya da gülümseyecekler derilerini gere gere içlerindeki sapsarı tatlılığın da verdiği bir rehavetle. Patates satıcısının durduğu köşe, etrafında konuşlanmış küçük müşteri kalabalığı, hemen oracıkta poşetin içine doğru yumulup avuçları yakan reçel kıvamındaki pelteyi mideye indirmeye çalışan çocuk ve kenarda bekleşip közlenmiş patatesin kokusuyla yetinenler… Tüm bu görüntüler, binalardan ve arabalardan gelen ışıkların soluk bir maviye dönüştürdüğü akşamın alacakaranlığına eklenen itinalı bir sonsöz gibi iyice kazınıyor belleklerimize. Közlenmiş patatesin kokusu yayıldıkça yayılıyor kentin dar sokaklarına, bir lokantaya girip vakit kaybetmek istemeyenleri çekiyor kendisine doğru, belki de nehrin karşı yakasındaki buzdan heykellerin ruhuna karışıyor, o saydam külçelere Harbin’den gerçekçi bir renk üflüyor.

Yolun sonunda Saolin Parkı’nı görüyoruz. İçine girmeyeceğiz ama girişe konmuş buzdan heykeller bile insanı heyecanlandırmaya yetiyor. Yeşil, mavi, sarı ve mor renklerin hâkim olduğu geniş bir spektrumda buzların renkleri sürekli değişiyor, kimi zaman yumuşak bir geçişle dalga boylarının büyüyüp küçülmelerini izliyoruz, kimi zaman da âni sıçramalara tanık oluyoruz. İçeriye giriş fiyatının 150 RMB olduğunu öğrenip –karaborsada 100 RMB- nehre doğru ilerliyoruz. Yollar gittikçe kalabalıklaşıyor, daha çok turist var kaldırımlar boyunca, daha çok çocuk ve genç çift.

İçine kıç üstü oturup yokuş aşağı kaydığımız tüpler. 

Nehrin kenarındaki küçük meydana girmeden önce buzdan yapılmış 12 hayvanlı takvim çarpıyor gözümüze. Bir at kafası, bir yılan gövdesi, şirin bir köpeğin şişman gövdesi… Bana öyle geliyor ki herkes kendi hayvanını bulup onunla fotoğraf çektiriyor burada, kimsenin buzdan yapılmış bu güzel heykellerin üzerindeki inceliklerle, onları yaratan ustanın çektiği sıkıntılarla ilgilendiği yok gibi. Gerçekten de bir buz heykeltıraşı ne hisseder nehrin ortasından getirilmiş kocaman saydam bir küpün içinden narin bir atın kafasını, kızgın bir ejderin dişlerini, inatçı bir koçun boynuzlarını çekip çıkarırken? Yaptığı sanatın birkaç ay sonra eriyip gideceğini, hiç var olmamış gibi hiçliğe karışacağını bilir ve yine de gocunmaz mı? Yoksa, ne de olsa eriyecek deyip baştan salma mı yapar işini! Bizde hep sanat için ölümsüzlük arayışı, insanın ulvi olana olan hasretini gidermesi gibi metafiziğe kaçan ifadeler kullanılır. Oysa buzdan heykeller yapan bir sanatçı için ne daimilik söz konusu ne de ulvi olanla birleşme arzusu. Torunlarına “Bak şu kocaman at heykelini ben yaptım.” diyemeyecekler. Suyun katı halinden yapılan bu müstesna yapıtlar; her şeyin geçici olduğunu, içimizde tuttukça bizi kemiren kinlerimizin, nefretlerimizin, kıskançlıklarımızın bir ömürden daha uzun olamayacaklarını anlatıyorlar adeta. Sadece olumsuzluklar değil ki fani olanlar, olumlu olanlar da kavuşacak hiçliğe kısa bir süre sonra. Aşklarımız, zevklerimiz, uğruna büyük riskler aldığımız şehvetlerimiz, takıntı haline getirdiğimiz alışkanlıklarımız, üzerlerine titrediğimiz sevdiklerimiz… Her şey, her şey o kadar geçici ki insan ister istemez soruyor klişe haline gelmiş meşhur soruyu: Bu kadar kısa bir hayatın içerisinde hep birlikte güzel bir şekilde yaşamak varken yıkıcı olmak, kırıcı olmak, vicdandan ve merhametten yoksun olmak neden? Yanıtı biliyor olsam da hayıflanmadan edemiyorum. Belki diyorum içimden, belki hayatlarımız daha kısa olsaydı değerini daha çok bilirdik ve elimizden geldiğince bencilliği bir kenara bırakıp tüm insanlık için gerekli olan barışçıl bir hayatı birlikte kurmaya çalışırdık.

Aynı atlar, gün ışığıyla. 

Hayvan heykellerinin yanından uzaklaşıp buz tutmuş nehrin kıyısına varıyoruz. Buzdan heykellerin sanatsal anlamı üzerine kurguladığım sorular nehri görünce daha sonra geri gelmek üzere uçup gidiyorlar. Nehir, neredeyse 1 km genişliği olan büyük bir su, tamamıyla buz tutmuş. Üzerinde insanlar, hayvanlar, arabalar, oyun parkları, kızaklar, seyyar satıcılar ve fotoğrafçılar var. Akşam olması dolayısıyla havai fişekler ve içlerindeki sıcak havayla göğe salınan kırmızı fenerler en çok rağbet gören eğlencelikler. Bunun yanında buzun üzerinde paten yapan çocuklar, geyiklerin ya da köpeklerin çektiği kızaklar, topaç kırbaçlayan seyyar satıcılar, arabaların çektiği ve patinaj yaptırdığı altı kaygan plastikle kaplı çoklu oturaklar, özçekim yapmakta zorlanan çiftlerin imdadına koşan yaşlı fotoğrafçılar, karlı ormanlarda buldukları tilki ve kurt gibi vahşi hayvanları yanlarında tutup birlikte fotoğraf çektirmek isteyenlerden para isteyenler teker teker bu curcunanın içinde yerlerini bulmuşlar, günün son kazançlarını yapmaya çalışıyorlardı. Nehrin üzeri o kadar renkli, o kadar keşmekeşti ki bir anda karşıma çıkan deveyi görünce şaşırmamış, gülüp geçmiştim.

Ertesi gün bu nehri gündüz vakti geçerken de pek farklı bir manzarayla karşılaşmıyoruz. Isıtmayan kış güneşinin altında, gözden uzaklaştıkça kırık yakamozlardan ziyade gümüş bir tepsi halini alan nehrin uçsuz bucaksız yüzeyine bakarak geçiyoruz karşı yakaya. Güneş Adası’ndaki buzdan heykeller kar beyazlığında. Koşan bir vahşi at sürüsü, sadece kanatlarını değil diri memelerini de germiş bir melek, Dali’nin gerçeküstücü yapıtlarını andıran saat imgeleri, kardan bir çam ağacı, tek ve çift boynuzlu fantezi edebiyat karakterleri, büyük bir balık tarafından yutulmak üzere olan küçük bir balık, karnını güneşe çevirip sırt üstü uzanmış şişman bir kedi… Onlarca yapıt yan yana dizilmişler. Her birinin bir hikâyesi, her birinin bir geçmişi var elbet. Gerçekten de insanı hayrete düşüren detaylarla bezenmiş bu yapıtları defalarca, bıkmadan usanmadan izliyoruz, inceliyoruz, hatta bazen tartışıyoruz. Bazıları 4-5 katlı bir bina boyunda olan heykellerin bir kişi tarafından değil de bir takım tarafından yapılmış olması ise insanı şaşırtan başka bir ayrıntı. Kolektif bir çalışmanın ürünü olmalarına rağmen tek bir zihinde kurgulanmış ve gerçeklenmiş izlenimi veriyorlar çünkü.

Bir ara ben kalabalıktan kopup, heykellerin ve donmuş gölcüğün arkasına doğru ilerliyorum. Orada, insanların pek uğramadığı, ayak izlerinin kirletmediği geniş bir alanda uzun uzun izliyorum sessizlikle daha bir anlam kazanan kar manzarasını. Dokunsam kırılacak, başkalarına haber versem bozulacak, yaklaşsam bana sırtını dönüp kaçacak bir sevgili gibi utangaç bir yanı var karşımdaki bu eşsiz görüntünün. Güneşin battığı yönde ağaçların tepelerinden ışıldayan kar yığınları, hızla batan güneşin genleşen lastiğin üzerindeki kara lekeler gibi uzattığı gölgelerimiz, insanın eli değmeyince çılgınlıklar peşinde koşmaktan bir an için geri durmayan doğa, maskemi çıkardığımda aldığım her nefesle dişlerimi sızlatan temiz ve soğuk hava, karların ortasında hoplaya zıplaya yürüyen küçük siyah kuşlar, elinde kızağıyla hangi tepeden indiğini çözemediğim ama yolunu kaybetmiş olduğuna emin olduğum kırmızı gocuklu bir çocuk… Bana nedense Çehov’un –ya da Nabokov’un- öykülerinde düello yapılmadan önce betimlenen, üstü karla kaplanmış çayırlık alanları anımsatıyor bu eşsiz beyazlık. Birazdan çıkacak Puşkin ağaçların arasından, çıkacak ve kaçınılmaz sonuyla yüzleşecek…

Her şeyin geçici olduğunu varlığıyla anımsatan "Kar Buda" heykeli. 

Ertesi gün de köprüyü geçip ziyaret ettiğimiz Kar ve Buz Festivali’nde benzer duygularla dolup taşıyorum. Beni en çok heyecanlandıran heykellerden birisi kar gibi beyaz dev Buda heykeli oluyor. İster istemez aklıma geliyor Buda’nın “Hiçbir şey ebedi değildir.” lafı. Bunu buzdan bir Buda heykelinin önünde düşünüyor olmam doğal olarak bir ekleme yapmama vesile oluyor. “Hiçbir şey ebedi değildir, Buda dâhil.” Çünkü o da eriyecek ve yer altı sularına karışacak, oradan nehirlerle, denizlerle birleşecek. Buhar olup bulutlara evrilecek, yağmur olup toprağa karışacak, sonra tekrar nehir, belki buz belki değil… Hermann Hesse’in Siddhartha’sında olduğu gibi dönüşecek hiç durmadan.  Bu sonsuz döngüde mutlaka bir defa daha Buda olacak ama ne zaman, hangi rastlantının iddiasız eliyle? Ne kendisi bilecek bu sorunun yanıtını ne de bizler. Evrenin devasa boyuttaki döngüleri içerisinde küçücük bir yeri olan ve onu bile anlamakta zorlanan –çoğunlukla yanlış anlayan- insan için zor bir çıkmazdır bu. Buda olmadan, yani değişimden ve dönüşümden bağımsız bir ruhunun var olduğunu inkâr etmeden varılamayacak bir bilgidir. Buzdan yapılmış Buda heykeli de aslında heybetiyle ve büyüklüğüyle değil, birkaç ay sonra baharın çiçekleriyle eriyecek olmasıyla anlatmakta bu acı gerçeği bizlere. Belki de tüm bu geçiciliklerin onulmaz çekiciliğinden gerekli ders alıp “Evet; insanım, kendimi bilmekle malulüm ve tedavi olmak istemiyorum.” diyebilmektedir hüner.

Dev dev buzdan yapıtlar. İnsanlar ne kadar da küçük görünüyorlar. 

İçi ışıklı buzlardan ya da sert kardan yapılmış heykellerin dışında başka eğlenceler de vardı Harbin’de.  Rus malları satan küçük marketlerden çikolata ya da matruşka almak, yer altındaki uzun ve girift alışveriş merkezlerine kentin bir yerinden dalıp bambaşka bir köşesinden çıkmak, yeni yıl akşamı geri sayım için gidilen barda Belçika birasıyla Çek birasının arasında fark olmadığı üzerine komik iddialara girmek, yürüme caddesi üzerinde alınan buz tutmuş tanghulu’ya diş geçiremeyince yedi muşmuladan beşini çöpe atmak, Saolin Parkı’ndaki buzdan tapınağa tırmanıp kayarak buzdan duvarlarla örülü labirentin içinde kaybolan çocuklara yön göstermek –ya da tam tersine onları kandırıp, ikide bir çıkmaz sokaklarda kıvranmalarını sağlamak- , vejetaryen yemek bulmak için caddeler boyu yürüyüp en sonunda bir Rus lokantasında domates soslu makarnayla karın doyurmak, soğuktan elleri üşüyen çiftlerin sıcak su dolu kâğıt bardakları aynı anda avuçlayıp birbirlerinin parmaklarına yalancıktan dokunarak romantik komedi filmi taklidi yapmalarını izlemek, kırık kızakların parçalarının çöp kutularının arkasında yığılışına şahit olmak, lastik tüplerinden yapılmış kızakların ortasına kıç üstü oturup virajlı ve tümsekli tepelerden aşağıya hoplaya zıplaya kaymak, donmuş göletin üzerinde arkası lastik tekerli önü kızaklı bisikletlere –toplamda iki tekeri var ne de olsa!- binmek, teleferiğe binip buz tutmuş nehri düşsek de bir şey olmaz şakaları yaparak geçmek, içine zencefil katılmış sıcak koka kola içmek, donmaması için içindeki su kocaman makinelerle sürekli çalkalanan özel bir havuza eksi yirmi beş derecede atlayan yüzücüleri izlemek,  Halkın Kurtuluş Ordusu karargâhı şeklinde tasarlanmış ve eski süsü verilmiş bir dinlenme yerinde Mao fotoğraflarına ve kırmızı kitaplara bakarak haşlanmış mısır ve donmuş cennet hurması yemek, seyyar dondurmacıların mallarını kaldırıma sermelerini–ne de olsa erimeyecekler!- ve bu şekilde buzdolabı maliyetinden muaf olmalarını görmek, Ayasofya müzesinin içinin de en az dışı kadar kalabalık ve meşgul olduğuna üzülerek tanık olmak ve kedilerin eksi yirmi derecede bile sokaklarda sıvı halde yaşayabiliyor –mutlaka sığındıkları sıcak bir yer vardır geceleri- oluşlarına sevinmek…

Donmuş gölcüğün üzerinde kayanlar ve arka planda dev bir buz şato. 

Harbin pek çok yönüyle bambaşka bir Çin deneyimi sunuyor kendisini görmeye gelenlere, kışın uzun ve soğuk akşamlarını birlikte eğlenceli hale getirmek isteyip yolunu bu sınır kentine düşürenlere. Gördüğüm kadarıyla da, vakur ve ciddi duruşunun arkasında, ince eleyip sık dokuyarak besleyip büyüttüğü ve nihayetinde arzuladığı kıvama getirmeyi başardığı şamatacı kimliğinin yardımıyla istediğini fazlasıyla elde ediyor.

Ali Rıza Arıcan – 7 Ocak 2018, Çanco

Bu yazı ilk olarak http://www.cinhh.com/buzun-konustugu-kent-harbin/ sayfasında yayımlanmıştır.

Diğer fotoğraflar:

Bangkok'taki tapınakların birisinin maketi. 

Çin'in meşhur biralarından Snow. Buzlu bira değil, buzdan bira :) 

Bu fotoğrafta görülen her şeyin buzdan yapılmış olduğunu bilmek bile yetiyor insanın içini ürpertmeye. 

Cennet Tapınağı'na başka bir açıdan bakış. 

Yazıda sözü edilen kanatlı melek / mitolojik karakter. 

Tatlı patatesin iştah açan dumanı

Kardan bir ev...

Bir yüz, yapılma aşamasında. 

Donmuş göl üzerinde gün batmaya hazırlanan güneş. 

Kayarak içine düşülen labirent. Sevdiğim fotoğraflardan. 

Aynı melek / kanatlı karakter. Gece ışıklandırmasında. 

Buzdan bir dragon. Ağzından ateş çıkarıyor mu acaba?