Birinci Bölüm - Kilitlerin Tarihi

Uyandım ama gözlerim halâ kapalı. Dişimin ağrısından doğru dürüst uyuyamadım. Yatmadan önce aldığım ağrıkesicilerin etkisi geçmiş olmalı ki zonklamalar dayanılmaz hale geldi. Ne zannediyordum? İki hap yutunca sonsuza kadar kurtulacak mıydım ağzımın içindeki kara delikten? Geçici çözümlerin acıyı geciktirmekten başka bir işe yaramadıklarını herkes gibi ben de biliyorum ama yine de kendimi onların yalancı dokunuşlarından alıkoyamıyorum. Çilingir değil de postacı olsaydım geçici çözümlerden medet umuyor olmam izah edilebilirdi. Paketin sahibi evde yoksa ertesi gün ya da ertesi hafta bir daha gelirsiniz, olur biter. Bir kapının kilidini geçici olarak tamir ederseniz, hırsızlara davetiye çıkarmış olursunuz. Sonunda da soluğu mahkemede alırsınız. Yargıç sizin geçici çözümünüzün geçici olmayan bir zarara yol açtığını söyler ve tüm sorumluluğu üzerinize yıkar. Teknik imkansızlıkları, inadına yağan yağmuru, çalışma ortamının uygunsuzluğunu, tepenizde bekleyen evsahibinin sabırsızlığını göz önüne almaz. Bu yüzden bizim mesleğimiz ya hep ya hiç mantığıyla işler. Bir kapıda kilit ya vardır, yani sadece yetkili kişi tarafından doğru anahtarları kullanarak açılabilir ya da yoktur, yani herhangi birisi belki biraz zorlamayla belki de hiç zorlamadan kapıyı açabilir. Bu ikisinin arasının olmaması işimizi zorlaştırmaz, tam tersine kolaylaştırır. Tek sorun geçici çözümlerin suiistimale açık olmasıdır.

Gözlerimi açtım. Odanın içerisi karma karışık: sağda solda bırakılmış çilingir malzemeleri, sökülmüş kilitler, pense, farklı boyutlarda keskiler, ucu kör bir eğe, ufak tefek vidalar ve yaylar, yüzlerce anahtarın asılı olduğu geniş bir tahta, masanın üzerinde açık bırakılmış bir çanta ve çantanın yanında sayfaları aralanmış, tavuskuşunun kuyruğunu andıran renkli bir defterle onun hemen yanında, odada hayatın devam ettiğinin tek göstergesi olan yarım bardak su. Dükkanı kapatıp, her şeyi yatak odama doldurduğumdan beri pek az çıkıyorum evimden. Şu anda içinde olduğum bu odayı da satın alıp, yandaki odaya dahil ettiğimizde balkonu odanın içerisine dahil edip, odanın kuzeye bakan cephesininin belden yukarı olan kısmının tamamını camekân yaptırmışdık. Böylece tüm Bangkok gözlerimizin önündeydi. Naam çok severdi sabahları pencereyi açıp, yavaş yavaş ısınan ve ısındıkça uyanan kentin ilk seslerini dinlemeyi. Bu odada vermişti son nefesini. Hastaydı ama hastalığına rağmen sabahları erken kalkıp, pencereyi açma işini benim yapmama izin vermemişti. Her pazar olduğu gibi onun önce kalkıp, pencereyi açmasını beklemiştim yağmurun ince ince, adeta insanın içini acıtarak yağdığı o uğursuz Pazar sabahında. Oysa uyanmamıştı Naam o sabah. Ne uyanmış ne de beni uyandırmıştı. Ben gözlerimi açıp, onun gözlerini açamadığını fark ettiğimde, soğuk bedenini yatakta doğrultmuş, yüzünü son bir defa kentin binalarına ve onları esir almış gri bulutlara çevirmiş, “Bak Naam, yağmur yağıyor! Hem de senin sevdiğin yağmurdan. İnsanın içine içine yağan, sevgilileri ıslatmayan yağmur bu” demiştim. O gün Naam’ın da onun sevdiği yağmuların da sonu olmuştu.

Şanslı bir erkektim. Sevdiğim kadın karım olmuştu. Otuz yıl bu evde birlikte yaşadık ve bir sabah, tıpkı geldiği gibi sessizce çıktı gitti hayatımdan. Gideli neredeyse altı ay oldu ama sanki daha dün akşam ‘birazdan geleceğim’ sözüyle kapıdan çıkmış ve beni merakta bırakmıştı. Bazen bu otuz yılın bir rüya olup olmadığını merak ediyorum. Birazdan uyanacağım ve yirmi yaşında, hayatıma kaldığım yerden devam edeceğim. Ona tekrar aşık olacağım, onu tekrar sevip koklayacağım. Her şey bir rüya olsaydı mutluluk da rüyanın bir parçası olacağı için rüyada mutlu olmanın yollarını arıyor olmamız gerekirdi. Oysa o rüya değildi, geçici bir heves hiç değildi. Hayatıma anlam katan, onu genişleten, tüm diğer sorunları küçültüp paspas altına sıkıştıran mutlak bir sarhoşluktu. Belki de onun yokluğuyla azdı dişimin oyuğu, onun yokluğuyla hareket etmeye başladı gölgeler, onun yokluğuyla sardı beni anılar... O varken sadece ‘aşk kırıkları’ doldururdu odamızı. Başka bir şeyin odaya girmesine izin vermezdik. Şimdi dışarıda ne varsa içeride de o.

Gözlerim doldu yine pencereye bakıp Naam’ı düşününce. Böyle işte! Alışmak kolay değil yokluğuna. Pencereden aşağıya kayıp tekrar odanın dağınıklığına dalıyor gözlerim. Ne kadar toparlasam da yine bu hâle geliyor oda. Şaşıracak bir şey yok bunda. Tüm eşyalar bıraktığım yerde. Tuhaflık gölgelerde! Ağır ağır hareket eden, yatağın etrafını, duvarları ve tavanı, masanın gereğinden uzun bacaklarını, malzemelerin dağınık coğrafyasını esir almış gölgelerde var bir yanlışlık, belki bir hesap hatası, beklenmedik bir duruş. Sanki bir Nang Dalung oyununun ortasındayım ve varlığım da siyah bir gölgeden başka bir şey değil. Bir keser ya da pense gibi sapımı tutacak birilerini beklemem gerekiyor işe yaramam için. Gerçi buna inandığım zamanlar olmadı da değil. Babamın elimden tutup, beni mahallenin öteki ucundaki gölge oyununa ilk götürdüğü o yağmurlu günü unutmamın imkanı var mı? Yağmurun çoğalarak arttığı, yüzüme çarpan her damlanın hevesimden bir parça alıp götürdüğü, mahallenin dizboyu sulara gömüldüğü, insanların, köpeklerin ve bisikletlerin yağmura ve rüzgara esir olduğu o akşam üzerinde yağmurdan ve bisiklerden bağımsız olarak var olan, ıslanmayan ve asla ıslanmayacak bir şeylerin varlığını keşfetmiştim.

Orada, üstü saçaklarla örtülü, etrafı siyah bez parçalarıyla kapatılarak karartılan, başka zamanlarda şampuan, motor yağı ve kızarmış muz satan dükkanda, gölgelerin kendilerini hareket ettirecek iradelere sahip olmamalarına rağmen, insanlardan daha uzur ömürlü ve hatta insanlara kıyasla daha dayanıklı olduklarını farketmiştim. Yüzyıllardır değişmeyen yüzleri, birbirlerinden kesin çizgilerle ayrılan söylemleri ve hareketleri, sanki zamanın aşınmışlığına aldırmıyormuş gibi eskinin söylencelerinden dem vurmaları beni fazlasıyla etkilemiş, çocuk yüzüme gülücükler getirmişti. Önceleri hayranlık duyduğum bu gölgelere ilerki yaşlarda acıdım. Onların sopalara ve iplere bağlanmış halleri, biz özgür izleyicileri onlara karşı üstün kıldığı için mutlu ediyordu. Bizi bağlayan ipler ve sopalar yoktu ya da vardı da biz farkında değildik. O gün ve takip eden çocukluk günlerimde çok eğlenmiştim gölgelerin danslarını, gülünç konuşmalarını dinlerken. Ama sonraları içimde duyduğum acıma hissi ağır gelmeye, gölgelere karşı sorumluluk duymaya başladım. İnsanların çoğuna aptalca gelebilir böyle bir düşünce. Ama çocukluktan gençliğe geçen ve değişimi hisseden birisi için çok da abartılacak bir yanı yoktu. Karar vermiştim bir kukla olmamaya! Birileri tarafından idare edilmemeye ve kendi kendimin patronu olmaya. Çilingirliğe başladığım ilk yıllarda bu ilke en büyük dayanağım olmuştu. Oysa zamanla kaybettim bu özgürlük düşüncesini. Bir kukla olmaktan kaçmanın bir anlamının olmadığını, eninde sonunda birilerinin sopalarına takılıp gösterinin bir parçası olacağımı anlamam uzun sürmedi. Evlenip oğlum dünyaya gelince de kuklalar hakkındaki düşüncelerimin yanlış olduğunu anladım. Önemli olan kukla olup olmamak değildi. Bağlı olduğun sopalarla ve iplerle mutlu olup olamamandı. Zincirlere rağmen bir şeyler yapabilmek, bizi kontrol etmek isteyen güçlere inat mutluluğu avucunun içine alabilmekti. Gerçi bunda da pek başarılı olduğumu söyleyemem. Dünyayi değiştirmek için sarıldığım hayatımın bu gökten inme gibi görünen ilkeleri, değişenleri izlemekten başka pek bir şey yapamayacağımı fark etmemle birlikte buharlaştı, ortalıktan kayboldu. Geriye bir tek beni kontrol eden ailemle benim kontrol ettiğim ailem arasında sıkışmış bir çilingir ustası kaldı.

Doğrulup odaya daha derinden bakmak istiyorum. İnce yorganımın üzeri ay kırıkları ile dolmuş. Dışarıdan gelen köpek havlamaları ve ara sıra geçen motorsikletlerin çıkardığı sıradan gürültü otuz yıllık evimin duvarlarında bildik yankılar oluşturuyor. Odanın içerisi dayanılmaz sıcak, yorganı yatağın kenarına itip pencereyi açıyorum. Tıpkı Naam gibi! Kollarımı iki yana açıp, ayı kucaklıyorum. Beklediğimden de büyük. Sanki cama iple bağlanmış sarı bir uçan balon, orada öylece hareket etmeden duruyor. Belki de hareket ediyor da ben fark edemiyorum. Kendimin üzerinde durduğum dünyanın hareket ettiğini ne kadar fark edebiliyorum ki karşımda duran, binlerce kilometre uzaktaki devin yürüyüşünü farkedebileyim?

Dışarıdan bir ambülans sesi geliyor. Kim hasta acaba bu saatte? Hem bu saatte yollarda araba mı var da siren çalmaya gereksinim duyuyor şoför? Yoksa siren çalmadığı zaman acele etmesi gerektiğini mi unutuyor? Belki de sirenin insanın kulak zarını zorlayan sesi şoföre önemli bir iş yaptığını, hayat kurtardığını hatırlatıyordur? Ben de hayat kurtarmıştım bir keresinde. Hem de tıpkı bir ambülans şoförü gibi zamana karşı yarışarak. Buraya yakın bir hastanede yoğun bakımda tutulan yeni kaza geçirmiş bir hastanın bulunduğu odanın çelik kapısı nasıl olduysa kilitlenmiş ve kimsede anahtar bulunmadığı için ben çağrılmıştım. –Hastanede çalışan doktorlardan birisinin daha önce evinin kilidini tamir ettiğimi ve benim numaramı ondan aldıklarını işimi bitirdiğimde öğrenmiştim- Kapının kilidi bildiğimiz silindirli gömme kilitlerdendi. Kildin dili mekanizmayı es geçip, kasadaki zamaktan yapılmış oluğa takıldığı için maymuncuk ya da diğer keskin aletler işe yaramıyordu. Zamanım azdı. İçerideki hasta can çekişiyor hatta ölümle hayat arasında gidip geliyor olabilirdi. Biz çilingirler genelde işimizi sakin ortamlarda yapmayı severiz. Öyle ki çoğu zaman abuk subuk espriler yapar, evin ya da işyerinin sahibini güldürür, uzun süren çalışmanın stresini bu şekilde azaltmaya çalışırız. Oysa hastanedeki bu kapı elimi ayağımı birbirine karıştırmıştı. Sonuçta içerideki hastanın hayatı benim ellerimdeydi ve arkamdaki bir grup doktor ve hemşire sabırsızlıkla benim işimi bitirmemi bekliyorlardı.

Sonunda işin nezaketini bir tarafa bıraktım. Kiliti sökmeye yetecek kadar zaman yoktu. Hemen ucu ince keskilerle kapı ile kasanın arasının levyenin girebileceği kadar açtım. Ardından da levyeyi kapı ile kasanın arasına sokup, aralığı genişlettim ve oluğa kaçan dili pense ile yavaş yavaş kapının kilidine doğru çektim. Dilin son parçası kilide girdiğinde kapı kendiliğinden aralandı. Arkamdaki grup o anda sevinç çığlıkları atarak odaya doluştular. Ben kapının ağzında bekleyip, hastayı kurtarıp kurtaramadıklarını merak ederken, bir yandan da alnımdan dökülen terleri siliyordum. Hastanın kurtulduğunu, işimi doğru yaparak bir hayat kurtardığımı bana kahve getiren genç hemşireden öğrendim. Biraz daha geç kalsaymışım –bu ifade bana halen hiç bitmeyen televizyon dizilerinden ya da ucuz sermayeli filmlerden alınmış gibi gelir- hastayı kaybedebilirlermiş! Keyifle içtim kahvemi, sanki daha fazlasını hak etmişim ve büyük insanlara yakışır bir iş yapmışım gibi. Bir doktor ya da bir öğretmen için bu doğru olabilirdi çünkü bu insanlar mesleklerini kendileri seçiyorlar ve mesleklerini severek, çoğu zaman özveriyle yapıyorlar. Peki ya çilingir? Bir çilingirin mesleğiyle övünmeye hakkı var mıdır? Ufacık çocukların –kendi oğlum da dahil- “ben öğretmen olacağım, ben doktor olacağım” hatta uzayı dünyanın üstüne serilmiş tavan zanneden ilkokul örencilerinin “ben astronot olacağım” dediklerini duyarız. Ben bir çocuğun, “ben çilingir olmak istiyorum” dediğini ne duydum ne de bir yerde okudum. Bunun nedenini de şu anda yazmakta olduğum kitabın önsözünde açıkladım. Bir ambulans şoförü gibi hastanın hayatını kurtardığım o günün akşamı evime gururla döndüm. Çünkü birilerine yardım etmiş, topluma faydalı olmuştum.

Bir başka zaman da öğrenciliğin getirdiği parasızlıkla kiraladıkları, pencereleri ve balkonu olmayan karanlık odalarında kilitli kalmış bir sevgili çifti kurtarmıştım. Bu genç çift içeride kilitli kaldıklarını fark ettikleri hâlde, bunu saatlerce hatta günlerce durmaksızın sevişmek için iyi bir bahane olarak gördüklerinden önce durumu önemsememişler. İlk akşam yorgun düşene kadar sessiz sessiz, birbirlerinin bedenlerini sanki yeni öğreniyormuş gibi usul usul sevişmişler, karınları acıkınca da odada bulunan hazır yemekleri yeyip uyumuşlar. Sabahleyin uyanıp kendilerini kurtarmaya kimsenin gelmediğini fark ettiklerinde, yalnızlıklarını ve çaresizliklerini unutmak için tekrar sevişmişler. Kimi zaman yatağın üstünde, kimi zaman masanın üzerindeki tabakların yanında, kimi zaman da odanın sert zeminine serdikleri havlunun üzerinde, bazen üstüste, bazen yanyana, dakikalarca birbirlerinin nefeslerini derinlemesine hissederek, aşkla ve hırsla sevişmişler. Öyle ki birbirlerinin üzerlerine bal sürüp yapış yapış olana, aynalarda çoğalan görüntülerde ihtirasla hareket eden bedenlerini izleyip kendilerinden utanana, birbirlerine açık saçık sözler söyleyip yaptıklarının kelimelerle ifade edildiklerinde güzelliklerini korumadıklarını anlayana kadar akıllarına gelen her türlü fanteziyi deneyip, öğleden sonra tekrar uyumuşlar.

Akşam üzeri çıplak bedenlerine yapışan karıncaları temizleyip, masadaki artık yemekleri hızlıca silip süpürdükten sonra tam tekrar sevişmeye başlayacakları sırada kızın aklına o ana kadar hiç düşünmediği bir soru gelmiş: Mutlu olmak için bir insanın gereksinim duyacağı iki şey gıda ve aşk ise ve kilitli kaldıkları odada her ikisine de kolaylıkla ulaşabiliyorlarsa dışarı çıkmayı neden isteyeceklerdi? Buzdolabında ve lavabonun altındaki çekmecelerde kendilerine bir hafta yetecek kadar yiyecek vardı. Aşkları da daha önce hiç olmadığı kadar ateşli idi. Öyleyse devam etmeliydiler.

Ama işler hiç de düşündükleri gibi gelişmemiş. Ben onların hikayesini ücretimi almak için bir hafta sonra aynı odaya gittiğimde, o zaman odada yalnız başına yaşayan delikanlıdan duymuştum. Beni içeri almış, bankamatikten yeni çektiği bursundan ayırdığı taze banknotları elime tutuşturmuştu. Gözlerinde, “keşke bizi hiç kurtarmasaydın da bu odada, birbirimizin kollarında ölseydik” der gibi fersiz hatta sadece aşkı anlamamış gençlere yakışan bir bakış vardı. Üçüncü günün sonunda, delikanlıya göre güneşi uzun süre görmediklerinden dolayı, kıza göre ise sevişirlerken oğlanın kendisine değil de sağda solda hareket bile etmeyen nesnelere bakmasından dolayı, ufak bir kavga etmişler. Sinirlenip, heyheyleri ayyuka çıkınca kapıyı çarpıp, çekip gitmek de mümkün olmayınca çareyi aynı odanın içerisinde iki yabancı gibi yaşamakta bulmuşlar. Öğlen olmadan yemek yüzünden ikinci, hemen ardından da bulaşıklar yüzünden üçüncü kavga patlak verdiğinde kız olduğu yerde tepinmeye, sinirinden kapıyı yumruklamaya, eline geçirdiği kirli tabakları yere çarparak alt kattan yardım istemeye başlamış. İşte o günün akşam üzerinde ben kapının bozulan kilidini sökmüş, içeride üç gündür mahsur kalmış çifti özgürlüklerine kavuşturmuştum.

O akşam üzerinden hatırladığım iki şey vardı: Birincisi kapı açılır açılmaz yüzüme çarpan yoğun ter kokusuydu. Bu öyle bir kokuydu ki içerisinde aşkı, ihtirası, şehveti ve nefreti aynı anda barındırıyordu. Üç gün boyunca alınan ve verilen her solukta yaşananlar, kapıyı açmamla, deliğini bulmuş tazyikli su gibi dışarı fışkırmıştı. Diğeri de tek kelime etmeden kapıya doğru koşup, ardına bile bakmadan merdivenleri ikişer üçer inen genç kızın uzun dağınık saçları. Delikanlıdan bir hafta sonra öğrendiğime göre kız geçen bu süre boyunca ne aramıştı ne de kendisini uzaktan gördüğünde yanına yaklaşmıştı. O akşam eve dönerken nerede yanlış yaptıklarını düşünmüştüm. Aşkı özgürlükten mahrum bırakarak denizden alınıp, leğene konan balık durumuna düştükleri bir gerçekti. İçeride ne kadar yiyecek olursa olsun balık akşam olup balıkçılar tezgahı toplamadan yüzgeçlerini suyun yüzeyinde tutmaya çalışarak çırpınacaktır. Sonunda da ağzı, memeye uzanan bebeğin dudakları gibi büzülüp bir açılıp bir kapanırken, irileşen gözlerini gökyüzünün her saniye biraz daha siyahlaşan bulutlarına dikerek, verecektir son nefesini.
Pencerenin önünde dikilip dışarıya, Bangkok’un gittikçe artan ışıklarına bakıyorum. Sabah olmadan uyanan bu insanları rahatsız eden şey ne olabilir? İçlerinde benim gibi dişi ağrıyan ya da karısını özleyen var mıdır? Peki ya diğerleri? Şu ışıkları kapalı olan, hırsızların ve katillerin korkulu tasarılarını umursamadan başka bir dünyadaymışçasına uyuyan diğerlerini kim bu derece rahatlatmıştır? Kapılarına taktıkları çift taraflı rulmanlı gömme kilitler mi? Yoksa içeriden taktıkları kapının kasasına vidalanmış sürgüler mi? Her çilingir bilir ki bizim mesleğimiz evrimini azılı soygunculara ve yeni yöntemler geliştirmekten asla vazgeçmeyen akıllı hırsızlara borçludur.
Zaten insanları da en çok rahatsız eden budur. Hırsızları, çocukların ırzına geçen sapıkları ve hatta katilleri başka dünyadan, bizlere hiç benzemeyen yüzler olarak hayal ederiz. Çünkü böylesi işimize gelir. Ancak bu şekilde o sapıkları masum insanlardan, yani kendimizden, ailemizdekilerden, dostlarımızdan ayırmış oluruz. Oysa bir gün televizyonda yakalanan bir seri katili gördüğümüzde ağzımız kulaklarımıza varır. Katilin masum yüzü, iyi bir aile babası olması ve evinde ciddi bir sorun yaşamadan çocuklarıyla ve eşiyle mutlu bir hayat yaşıyor olması bizi derinden yaralar. Hele bir de aynı katilin insanların saygı duyduğu, güvenerek kapılarını açtıkları bir meslek sahibi olması daha çok tedirgin eder bizleri. Polisin seri katil olarak bir doktoru ya da öğretmeni yakalaması, bir mühendisi ya da bir inşaat işçisini yakalamasından çok daha şok edicidir. Çünkü bu insanlara güvenir, sağlığımızı, çocuklarımızı emanet ederiz. Amerika’da kurbanlarının ellerini ayaklarını bağlayıp, işkence yapıp ardından öldüren, polisle olan yazışmalarında BTK imzasını atan o soğuk kanlı katili düşünün. İki çocuk babası, kilise mensubu, devletin verdiği yetkilerle İstatistik çalışmaları için evlerden veri toplayan, üst düzey bir memurdu kendisi. Evlere girmesi kolaydı çünkü kimliğini gösterdiği anda insanlar kapılarını ardına kadar açıyorlardı. Gerçi BTK daha önce yaptığı işlerde evlerin güvenlik sistemlerini nasıl etkisiz hale getireceğini öğrenmiş birisi olduğu için mesleğini doğrudan kullanmıyordu cinayetleri için. Onun yaptığı mesleğinin getirdiği yetkiyle insanların evlerine rahatlıkla girip çıkıyor olmak, evde kimlerin yaşadığını, kimlerin hangi saatlerde evde bulunduklarını, kimlerin hangi saatlerde eve geldiklerini ya da evden çıktıklarını öğrenmekten ibaretti. Bir kere bu bilgiyi elde etti mi uygun bir zamanda eve gelip, kendisine fiziksel karşılık veremeyecek insanlara –özellikle kadınlara ve çocuklara- zarar vermesi kaçınılmaz oluyordu.
Bu yönden bakınca bizim mesleğimizin de ciddi denilebilecek boyutlarda etik bir tarafının olduğunu düşünebiliriz. Doktorlar mesleklerine başlamadan önce Hipokrat yemini ederler. Öğretmenlerin uymaları gereken katı disiplin kuralları vardır. Banka memurları, darpane çalışanları ve hatta lüks ürünler imal eden fabrika işçileri tüm giriş çıkışlarda güvenlik görevlilerinin kontrolünden geçmek zorundadırlar. Peki ya çilingirler? Neden güvenir insanlar bizlere? Bir kere açabildiğim bir kapıyı ikinci defa açmam çok daha az süremi alacaktır. Hem genelde evin ya da işyerinin sahibi ben kapıyı açtıktan sonra, bir şeyler içmek ya da iki dakika oturup soluklanmak için beni içeriye davet eder. Böyle zamanlar evdeki pahalı eşyaları görmek için iyi bir fırsattır. İstesem ikinci ziyaretimde neleri yürüteceğime o anda karar verebilirim. Peki neden çilingirlerin de yazılı etik kuralları yoktur? Mesela, şöyle üç kurallık basit bir Çilingirlik Yemini hazırlayabiliriz. Hatta yemine havalı olsun diye, meşhur Gordion düğümünün mucidi Frigya kralı Gordius’un adını da verebiliriz. Çünkü sonuçta kapalı bir kapıyı açmak için gerekli olan şeyin kaba kuvvet değil de akıl olduğunu, başta Büyük İskender olmak üzere tüm insanlığa öğreten Gordius olmuştur.
Gordius Yemini
1. Benden yardım isteyen hekese ırk, dil, yaş, milliyet ve cinsiyet ayrımı yapmaksızın yardım elimi uzatacağıma ve elimden gelen tüm çözümleri önererek madur durumda olan müşteriye en iyi hizmeti sunacağıma
2. Hiçbir şekilde hizmetimi sunduğum kişinin özel hayatına karışmayıp, özel mülkiyetine el sürmeyeceğime, hiçbir şekilde müşterinin kilidini ya da anahtarını kopyelemeyeceğime
3. İsteyerek ya da istemeyerek öğrendiğim bir meslek sırrını sadece meslek sahipleriyle, yani bu yemini etmiş kayıtlı çilingirlerle paylaşacağıma, bunun dışındaki insanlara kesinlikle mesleğin inceliklerinden bahsetmeyeceğime
şerefim üzerine yemin ederim.
Böyle bir yemin etmedim ama etmiş olsaydım da farklı bir meslek hayatım olmazdı sanırım. İşin ahlâki boyutundan bahsedince, Aom’u hatırlamamak olmaz tabii. Onsekiz yaşımdaydım. Yağmurun yukarıdan aşağıya değil de aşağıdan yukarı çıkıyormuş izlenimi verdiği bir Pazartesi sabahıydı. Sanırım Muson’un sonlarına yaklaşıyorduk. Daha seyrek, daha kısa süreli ve daha şiddetli yağıyordu yağmurlar. Ben henüz kendi dükkanımı açmamıştım. Babamın köyden Bangkok’a yıllar önce göç edip de kent hayatına tutunabilen dostlarının birinin yanında, hem lastiği patlayan motorsikletlerin ve bisikletlerin lastiklerini tamir ediyor hem de ustamdan çilingirlik mesleğini öğreniyordum. Gündüzleri yağdanlıkla, çekiçle çalıştığım zemine, akşaları döşeğimi serer uyurdum. O sabah yağmurun saçtan yapılma tavanda çıkardığı sesten uyandığım için telefonun sesi beni ürkütmemişti. İlkokula giden oğlunu evlerinin önünden geçen songtaoya bindirmek için anahtarı üzerine almadan dışarı çıkan bir kadın aramıştı o sabah. Çocuğunu yağmurdan kaçırırcasına servise bindirip, iki adım gerideki dükkan-evine geri döndüğünde, kapının kapandığını fark etmiş. Üzerindeki gecelikle daha fazla ıslanıp, yoldan geçen genç erkeklerin delici bakışlarına maruz kalmamak için soluğu komşu dükkanın selamlığında almış. Dükkan açılınca da dükkan sahibi yaşlı amcanın telefonunu kullanarak bizi aramıştı. Durumu ustama anlattığımda işin çok karmaşık olmadığını düşünmüş olmalı ki benim gitmemi istedi. Belki de yağmurda sokağa çıkmak istemiyordu. Müşteri müşteriydi! Bugün bir müşteriyi tersleyen çilingir, yarın ortaya çıkan dedikodulardan dolayı on müşteriyi kaybedebilirdi. Yağmurun şiddetini yitirip, durmaya yüz tuttuğu bir ara çıktım yola.
O zamanlar Bangkok şimdikine göre çok daha küçük olduğundan insanların çok azının arabası vardı. Gücü yeten motor alır, yetmeyen de bisikletle idare ederdi. Benim henüz bir motorum yoktu, ama almak için para biriktiriyordum. Bisikletle yağmurda ve sıcakta uzak yerlere gitmek hem zaman alıyordu hem de çok yorucuydu. Bizim mesleğimizde müşterilerin hep acelesi vardır. Hatta acelesi olmayanlar bile kapılarının her zamanki gibi istedikleri zaman açılmadığını fark ettiklerinde acelesi varmış gibi davranırlar. İçeride kilitli kalıp ortalığı kasıp kavuran, söz verdiğim saatten birkaç dakika geç varınca beni azarlayan çok müşterim olmuştur. Bir müşterinin dükkana bırakıp gittiği, kendi ellerimle tamir ettiğim eski bir bisikletin üzerinde yarım saatte varabilmiştim kadının evine. Evi çok uzak değildi. Suksavat yolu üzerinde beş kilometre kent merkezine doğru gidip, büyük yuvarlağı yarım döndükten sonra geldiğim yönde biraz gidince rahatlıkla bulunabilen, girişinde telefonu aksesuarları ve ufak tefek süs eşyaları satılan, tezgahın arkasındaki boncukdan ve deniz kabuklarından yapılma perdeyi aralayarak büyük bir olasılıkla banyoya ya da yatak odasına geçilen bir dükkan-evdi burası.
Aom –adını varır varmaz öğrendim- kapının önünde çömelmiş bir hâlde beni bekliyordu. Hafif ıslanmış saçlarını elleriyle düzeltmeye çalışırken bir yandan da sabırsızlıkla yoldan geçen motorsikletleri izlemekle meşguldü. Bisikletle gelmiş olmama şaşırmıştı. Simsiyah gözleri, uzun düz saçları, küçük ama dolgun dudakları, yanaklarını saran ışıltılı bir pembelik gözlerime çarpan ilk ayrıntılardı. Üzerindeki açık mavi gecelikten masumiyetten çok zayıflık mesajı yayılıyordu. Yol kenarındaki sessiz duruşunda, evinin kapısında bekleyen bir anneden çok, sevgilisini bekleyen bir genç kızın sevecenliği vardı. Belki çok alımlı değildi ama güzel denilebilecek bir yüzü, konuştuğu zaman ortaya çıkan süt gibi beyaz dişleri, gülümsediğinde yüzüne yayılan yaşama sevinci benim gibi yalnız yaşayan bu genç anneyi gözlerimde çekici yapmaya yetmişti. Hem zaten onsekiz yaşında bir delikanlıdan başka ne beklenebilir? Baktığım her yerde kadın bedeni gördüğüm için Aom’un diğerlerinden farklı olduğunu düşünmemiştim. Geçici bir hevesten, rüyaları süsleyecek güzel bir periden kime ne zarar gelebilirdi?
Beni görür görmez telefonda dinlediğim hikayeyi masumiyetini haykıran bir tutuklu gibi tekrar baştan sona, üşenmeden anlatınca, kadının çaresizliğinin sadece kilitten dolayı olmadığını sezmiştim, ama yine de nasıl bir çaresizliğin o kırık ses tonunun arkasında gizli olduğunu anlayacak kadar deneyimli değildim. Çok fazla vakit kaybetmeden üzerimdeki sarı yağmurluğu çıkarıp kilide yöneldim. Elektromanyetik bir kilitti ama mekanizma sadece içerden kontrol edilebiliyordu. Anahtar kapıyı hem içeriden kilitlemek için hem de dışarıdan açmak için kullanılabilirdi. Kapı kilitli değildi, sadece kapalıydı. Yani pimler olması gereken yerlerdeydi. Mıknatısın dili içeriye doğru çekmesi için gereken tek şey elektrik akımıydı. Tornavidayla kilidi söktüm, elektromıknatısa giden telleri kesip, tellere bisikletin dinamosundan elektrik vererek kapının açılmasını sağladım. Tüm işlem on dakika sürmemişti ama bir de parçaları geri takmam, kestiğim kabloları yenilemem gerekiyordu. Ayrıca kilidin paslanan mandalını da değiştirmem gerektiğini kadına söylediğimde, kadın yüzüme isteksizce bakarak, tüm bunların ne kadar tutacağını sormuştu. O anda kadının bana ödeyecek parası olmayacağı düşüncesi kafamda bir şimşek gibi çaktı. Dükkanın içine baktım. Tezgahlarda bulunan tozlu telefon örtülerinden ve süslü püslü plastik kutulardan başka bir şey göremedim. Girişin hemen yanında eski gazeteler, mavi renkli plastik bir sekmen, yerde kirli bir bez parçası, tavandan sarkan zayıf ışıklı bir ampül ve duvara dayalı uzun saplı bir süpürgeydi gözüme ilk çarpan nesneler. Cadde pek de merkezi bir yerde değildi. Satışların pek iyi olmadığı, kadının okula giden bir çocuğu olduğunu, alkolik olduğu için boşadığı kocasından en ufak bir maddi yardım almadığını anlamam için dahi olmam gerekmiyordu.
“Önemli değil abla! Canın sağolsun.” diyebilirdim. Ya da “Paran olunca ödersin abla, acelesi yok” diyebilirdim. Üçüncü ve en sevmediğim seçenek ise “Paran yoktu da neden çağırdın beni. Bu yağmurda, çamurda çocuk oyunu mu bu abla? Birisinden borç al da ücretimi öde.” demekti. Birinci seçenekte ustama cebimden para ödemem söz konusuydu. İkinci seçenek aslında ikiye ayrılıyordu. İkincinin birincisinde Aom’un bana sonra vereceği ücreti o günlüğüne cebimden öder, o bana verdiğinde de parayı eksilttiğim kumbaraya koyardım. İkincinin ikincisinde ise ustama durumu olduğu gibi anlatır, uzun bir azar işitir, Aom’un yanına parayı almak için tekrar gönderilirdim. Bu noktadan sonra da ya ikinin birincisine geri dönerdim ya da üçüncü seçeneği denerdim. Üçüncü seçeneği tercih etmememin nedeni Aom’u kendime düşman etme korkusuydu.

Birinci Bölüm - Kilitlerin Tarihi

Uyandım ama gözlerim halâ kapalı. Dişimin ağrısından doğru dürüst uyuyamadım. Yatmadan önce aldığım ağrıkesicilerin etkisi geçmiş olmalı ki zonklamalar dayanılmaz hale geldi. Ne zannediyordum? İki hap yutunca sonsuza kadar kurtulacak mıydım ağzımın içindeki kara delikten? Geçici çözümlerin acıyı geciktirmekten başka bir işe yaramadıklarını herkes gibi ben de biliyorum ama yine de kendimi onların yalancı dokunuşlarından alıkoyamıyorum. Çilingir değil de postacı olsaydım geçici çözümlerden medet umuyor olmam izah edilebilirdi. Paketin sahibi evde yoksa ertesi gün ya da ertesi hafta getirirsiniz, olur biter. Bir kapının kilidini geçici olarak tamir ederseniz, hırsızlara davetiye çıkarmış olursunuz. Sonunda da soluğu mahkemede alırsınız. Yargıç sizin geçici çözümünüzün geçici olmayan bir zarara yol açtığını söyler ve tüm sorumluluğu üzerinize yıkar. Teknik imkansızlıkları, inadına yağan yağmuru, çalışma ortamının uygunsuzluğunu, müşterinin sabırsızlığını göz önüne almaz. Bu yüzden bizim mesleğimiz ya hep ya hiç mantığıyla işler. Bir kapıda kilit ya vardır, yani sadece yetkili kişi tarafından doğru anahtarları kullanarak açılabilir ya da yoktur, yani herhangi birisi belki biraz zorlamayla belki de hiç zorlamadan kapıyı açabilir. Bu ikisinin arasının olmaması işimizi zorlaştırmaz, bilakis kolaylaştırır. Tek sorun geçici çözümlerin suiistimale açık olmasıdır.

Gözlerimi açtım. Odanın içerisinde sağda solda bırakılmış çilingir malzemeleri, sökülmüş kilitler, yüzlerce anahtarın asılı olduğu geniş bir tahta, masanın üzerinde açık bırakılmış bir çanta ve çantanın yanında bir kitapla yarım bardak su. Şaşıracak hiçbir şey yok. Tüm eşyalar bıraktığım yerde. Tuhaflık gölgelerde! Ağır ağır hareket eden, yatağın etrafını, duvarları ve tavanı, masanın gereğinden uzun bacaklarını, malzemelerin dağınık coğrafyasını esir almış gölgelerde var bir yanlışlık, belki bir hesap hatası, beklenmedik bir duruş. Sanki bir Nang oyununun ortasındayım ve varlığım da siyah bir gölgeden başka bir şey değil. Bir keser ya da pense gibi sapımı tutacak birilerini beklemem gerekiyor işe yaramam için. Gerçi buna inandığım zamanlar olmadı da değil. Babamın elimden tutup, beni mahallenin öteki ucundaki gölge oyununa ilk götürdüğü o yağmurlu günü unutmamın imkanı var mı? Yağmurun çoğalarak arttığı, yüzüme çarpan her damlanın hevesimden bir parça alıp götürdüğü, mahallenin dizboyu sulara gömüldüğü, insanların, köpeklerin ve bisikletlerin esir olduğu o akşam üzerinde yağmurdan ve bisiklerden bağımsız olarak var olan, ıslanmayan ve asla ıslanmayacak bir şeylerin varlığını keşfetmiştim. Önceleri hayranlık duyduğum bu gölgelere ilerki yaşlarda acıdım. Onların sopalara ve iplere bağlanmış halleri, biz özgür izleyicileri onlara karşı üstün kıldığı için mutluyduk. Bizi bağlayan ipler ve sopalar yoktu ya da vardı da biz farkında değildik. O gün çok eğlenmiştim gölgelerin danslarını, gülünç konuşmalarını dinlerken. Ama sonraları içimde duyduğum acıma hissi ağır gelmeye başladı. Karar vermiştim bir kukla olmamaya! Birileri tarafından idare edilmemeye ve kendi kendimin patronu olmaya. İş hayatına atıldığım ilk yıllarda bu ilke en büyük dayanağım olmuştu. Oysa zamanla kaybettim bu özgürlük düşüncesini. Bir kukla olmaktan kaçmanın bir anlamının olmadığını, eninde sonunda birilerinin sopalarına takılacağımı, eninde sonunda gösterinin bir parçası olacağımı anlamam uzun sürmedi. Önemli olan kukla olup olmamak değildi belki de. Bağlı olduğun sopalarla ve iplerle mutlu olup olamamandı. Değiştirmek için büyük hedeflere sarıldığım hayatımda, değişenleri izlemekten başka pek bir şey yapamayacağımı fark etmem de uzun sürmedi.

Doğrulup odaya daha derinden bakmak istiyorum. İnce yorganımın üzeri ay kırıkları ile dolmuş. Dışarıdan gelen köpek havlamaları ve ara sıra geçen motorsikletlerin çıkardığı sıradan gürültü otuzbeş yıllık evimin duvarlarında bildik yankılar oluşturuyor. Odanın içerisi dayanılmaz sıcak, yorganı yatağın kenarına itip pencereyi açıyorum. Ay beklediğimden de büyük. Sanki cama iple bağlanmış sarı bir uçan balon, orada öylece hareket etmeden duruyor. Belki de hareket ediyor da ben fark edemiyorum. Kendimin üzerinde durduğum dünyanın hareket ettiğini ne kadar farkedebiliyorum ki karşımda duran, binlerce kilometre uzaktaki devin yürüyüşünü farkedebileyim?

Ayın bu kadar yakın oluşu bana karımı hatırlattı. Şanslı bir erkektim. Sevdiğim kadın karım olmuştu. Otuzbeş yıl bu evde birlikte yaşadık ve bir sabah, tıpkı geldiği gibi sessizce çıktı gitti hayatımdan. Gideli neredeyse altı ay oldu ama sanki daha dün akşam ‘birazdan geleceğim’ sözüyle kapıdan çıkmış ve beni merakta bırakmıştı. Bazen bu otuzbeş yılın bir rüya olup olmadığını merak ediyorum. Birazdan uyanacağım ve yirmi yaşında, hayatıma kaldığım yerden devam edeceğim. Ona tekrar aşık olacağım, onu tekrar sevip koklayacağım. Her şey bir rüya olsaydı mutluluk da rüyanın bir parçası olacağı için rüyada mutlu olmanın yollarını arıyor olmamız gerekirdi. Oysa o rüya değildi, geçici bir heves hiç değildi. Hayatıma anlam katan, onu genişleten, tüm diğer sorunları küçültüp paspas altına sıkıştıran mutlak bir sarhoşluktu. Belki de onun yokluğuyla azdı dişimin oyuğu, onun yokluğuyla hareket etmeye başladı gölgeler, onun yokluğuyla sardı beni anılar... O varken sadece ‘aşk kırıkları’ doldururdu odamızı. Başka bir şeyin odaya girmesine izin vermezdik. Şimdi dışarıda ne varsa içeride de o.

Dışarıdan bir ambülans sesi geliyor. Kim hasta acaba bu saatte? Hem bu saatte yollarda araba mı var da siren çalmaya gereksinim duyuyor şoför? Yoksa siren çalmadığı zaman acele etmesi gerektiğini mi unutuyor? Belki de sirenin insanın kulak zarını zorlayan sesi şoföre önemli bir iş yaptığını, hayat kurtardığını hatırlatıyordur? Ben de hayat kurtarmıştım bir keresinde. Hem de tıpkı bir ambülans şoförü gibi zamana karşı yarışarak. Buraya yakın bir hastanede yoğun bakımda tutulan bir kanser hastasının bulunduğu odanın çelik kapısı nasıl olduysa kilitlenmiş ve kimsede anahtar bulunmadığı için ben çağrılmıştım. –Hastanede çalışan doktorlardan birisinin daha önce evinin kilidini tamir ettiğimi ve benim numaramı ondan aldıklarını işimi bitirdiğimde öğrenmiştim- Kapının kilidi bildiğimiz silindirli gömme kilitlerdendi. Kildin dili mekanizmayı es geçip, kasadaki zamaktan yapılmış oluğa takıldığı için maymuncuk ya da diğer keskin aletler işe yaramıyordu. Zamanım azdı. İçerideki hasta can çekişiyor hatta ölümle hayat arasında gidip geliyor olabilirdi. Biz çilingirler genelde işimizi sakin ortamlarda yapmayı severiz. Öyle ki çoğu zaman abuk subuk espriler yapar, evin ya da işyerinin sahibini güldürür, uzun süren çalışmanın stresini bu şekilde azaltmaya çalışırız. Oysa hastanedeki bu kapı elimi ayağımı birbirine karıştırmıştı. Sonuçta içerideki hastanın hayatı benim ellerimdeydi ve arkamdaki bir grup doktor ve hemşire sabırsızlıkla benim işimi bitirmemi bekliyorlardı. Sonunda işin tekniğini bir tarafa bıraktım. Önce ucu ince keskilerle kapı ile kasanın arasının levyenin girebileceği kadar açtım. Ardından da levyeyi kapı ile kasanın arasına sokup, aralığı genişlettim ve oluğa kaçan dili pense ile yavaş yavaş kapının kilidine doğru çektim. Dilin son parçası kilide girdiğinde kapı kendiliğinden açılmaya başladı. Arkamdaki grup o anda sevinç çığlıkları atarak odaya doluştular. Ben kapının ağzında bekleyip, hastayı kurtarıp kurtaramadıklarını merak ederken, bir yandan da alnımdan dökülen terleri siliyordum. Hastanın kurtulduğunu, işimi doğru yaparak bir hayat kurtardığımı bana kahve getiren genç hemşireden öğrendim. Biraz daha geç kalsaymışım –bu ifade bana halen hiç bitmeyen televizyon dizilerinden ya da ucuz sermayeli filmlerden alınmış gibi gelir- hastayı kaybedebilirlermiş! Keyifle içtim kahvemi, sanki daha fazlasını hak etmişim ve büyük insanlara yakışır bir iş yapmışım gibi. Bir doktor ya da bir öğretmen için bu doğru olabilirdi çünkü bu insanlar mesleklerini kendileri seçiyorlar ve mesleklerini severek, çoğu zaman özveriyle yapıyorlar. Peki ya çilingir? Bir çilingirin mesleğiyle övünmeye hakkı var mıdır?

Bir başka zaman da öğrenciliğin getirdiği parasızlıkla kiraladıkları pencereleri ve balkonu olmayan karanlık odalarında kilitli kalmış bir sevgili çifti kurtarmıştım. Bu genç çift içeride kilitli kaldıklarını fark ettikleri hâlde, bunu saatlerce hatta günlerce durmaksızın sevişmek için iyi bir bahane olarak gördüklerinden önce durumu önemsememişler. İlk akşam yorgun düşene kadar sessiz sessiz sevişmişler, karınları acıkınca da odada bulunan hazır yemekleri yeyip uyumuşlar. Sabahleyin uyanıp kendilerini kurtarmaya kimsenin gelmediğini fark ettiklerinde, yalnızlıklarını ve çaresizliklerini unutmak için tekrar sevişmişler. Kimi zaman yatağın üstünde, kimi zaman altında, kimi zaman da odanın sert zeminine serdikleri havlunun üzerinde, bazen üstüste, bazen yanyana, dakikalarca birbirlerinin nefeslerini derinlemesine hissederek, aşkla ve hırsla sevişmişler. Öyle ki birbirlerinin üzerlerine bal sürüp yapış yapış olana, aynalarda çoğalan görüntülerde ihtirasla hareket eden bedenlerini izleyip kendilerinden utanana, birbirlerine açık saçık sözler söyleyip yaptıklarının kelimelerle ifade edildiklerinde güzelliklerini korumadıklarını anlayana kadar akıllarına gelen her türlü fanteziyi deneyip, öğleden sonra tekrar uyumuşlar. Akşam üzeri çıplak bedenlerine yapışan karıncaları temizleyip, masadaki artık yemekleri hızlıca silip süpürdükten sonra tam tekrar sevişmeye başlayacakları sırada kızın aklına o ana kadar hiç düşünmediği bir soru gelmiş: Mutlu olmak için bir insanın gereksinim duyacağı iki şey gıda ve aşk ise ve kilitli kaldıkları odada her ikisine de kolaylıkla ulaşabiliyorlarsa dışarı çıkmak için neden arzu duyacaklardı? Buzdolabında ve lavabonun altındaki çekmecelerde kendilerine bir hafta yetecek kadar yiyecek vardı. Aşkları da daha önce hiç olmadığı kadar ateşli idi. Öyleyse devam etmeliydiler.

Ama işler hiç de düşündükleri gibi gelişmemiş. Ben onların hikayesini ücretimi almak için bir hafta sonra aynı odaya gittiğimde, o zaman odada yalnız başına yaşayan delikanlıdan duymuştum. Beni içeri almış, bankamatikten yeni çektiği bursundan ayırdığı taze banknotları elime tutuştururmuştu. Gözlerinde, “keşke bizi hiç kurtarmasaydın da bu odada, birbirimizin kollarında ölseydik” der gibi fersiz bir bakış vardı. Üçüncü günün sonunda, delikanlıya göre güneşi uzun süre görmediklerinden dolayı, kıza göre ise sevişirlerken oğlanın kendisine değil de sağda solda hareket bile etmeyen nesnelere bakmasından dolayı, ufak bir kavga etmişler. Kavganın en kötü tarafı doğal olarak odadan sert bir biçimde çıkıp, kapıyı arkadan çarpamamaktı. Öğlen olmadan yemek yüzünden ikinci, hem de çok daha şiddetli bir kavga patlak verdiğinde kız olduğu yerde tepinmeye, sinirinden kapıyı yumruklamaya, eline geçirdiği tabakları yere çarparak alt kattan yardım istemeye başlamış. İşte o günün akşam üzerinde ben kapının bozulan kilidini sökmüş, içeride üç gündür mahsur kalmış çifti özgürlüklerine kavuşturmuştum. O akşam üzerinden hatırladığım iki şey vardı: Birincisi kapı açılır açılmaz yüzüme çarpan yoğun ter kokusuydu. Diğeri de tek kelime etmeden kapıya doğru koşup, ardına bile bakmadan merdivenleri ikişer üçer inen genç kızın uzun dağınık saçları. Delikanlıdan bir hafta sonra öğrendiğime göre kız geçen bu süre boyunca ne aramış ne de okulda kendisini uzaktan gördüğünde yanına yaklaşmış.

Pencerenin önünde dikilip dışarıya, kentin gittikçe artan ışıklarına bakıyorum. Sabah olmadan uyanan bu insanları rahatsız eden şey ne olabilir? İçlerinde benim gibi dişi ağrıyan ya da karısını özleyen var mıdır? Peki ya diğerleri? Şu ışıkları kapalı olan, hırsızların ve katillerin korkulu tasarılarını umursamadan başka bir dünyadaymışçasına uyuyan diğerlerini kim bu derece rahatlatmıştır? Kapılarına taktıkları basit silindir gömme kilitler mi? Yoksa içeriden taktıkları sürgüler mi? Her çilingir bilir ki bizim mesleğimiz evrimini azılı soygunculara ve yeni yöntemler geliştirmekten asla vazgeçmeyen akıllı hırsızlara borçludur.

26 Eylül 2007 – Ev

Günlerdir çilingirler ve kilitler üzerine okuyorum. İnternette bulduğum çilingirlik zanaatı üzerine yazıları ve kilitin evrimini anlatan tarihsel bilgileri telefonuma indirdim. Arada açıp, birkaç satır okuyup, hayallere dalıyorum. Şimdilik bildiğim tek şey yazacağım öykünün baş kahramanının orta yaşlı bir çilingir ustası olduğu. Daha doğrusu tüm aştırmalarımı bu varsayı üzerine yapıyorum. Sanırım öyküye başlamam için önce bir çatışma bulmam gerekecek. Gerçi onu da buldum diyebilirim: Benim kahramanım ömrü boyunca kullanmadığı sihirli gücünü kullanıp, bir insana iyilik yapmak isteyecek. Yani aslında istediği kapıyı açabiliyor olmak onun için pek çok kötülüğü yapmayı kolay hale getirebilir. Ama o yeteneğini zor durumdaki bir insana yardım etmek için kullanacak. Hafta sonundan önce kime yardım edeceğini ben de bilmiyordum. Ama hafta sonu aldığım ve şu anda okumakta olduğum kitap bana baş kahramanımın kimi kurtaracağını söyledi.

Cumartesi günü Dong Khoi’da gezinirken her zamanki ikinci el kitapçıma gittim. Almaya değer tek kitap Louise Brown’ın ‘Sex Slaves’ adlı araştırma kitabıydı. Kitap basit bir dille yazıldığı, sosyolojinin jargonuna pek kapılmadığı için kolay bir okuma sunuyor. Sınav kağıtlarına rağmen üç günde kitabın neredeyse yarısına geldim. Genel konusu Asyalı kadının toplumdaki değeri, seks ticaretine itilmeleri, fakirlik ve materyalizmin –felsefi anlamda materyalizm değil, ekonomik anlamda- genç kızları sürüklemesi bölüm bölüm işleniyor. Pezevenkerin nasıl çalıştığı, ailelerin gözlerini nasıl boyadıklarını, çocuk yaştaki genç kızları nasıl kandırıp, en rezil koşullarda çalışmaya zorladıklarını tek tek anlatıyor kitap. Ben kitabı alırken aklımda ne yazacağım öykü vardı ne de kitabı herhangi bir yazı için kullanma düşüncesi. Bir kafeye girip, kitabın başından birkaç sayfa okuduktan sonra kafamda bir şimşek çaktı: Madem bir fahişenin hayatını bu kadar yakından tanıyabileceğim, madem onu bu yollara düşüren insanları ve etkenleri az çok anlayabileceğim, bu durumda neden genç bir fahişeyi öyküme almıyorum. Çilingirin kendisini kahraman gibi hissetmesi için zor durumda olan birisine yardım etmesi gerekiyorsa, esir edilmiş, günde en az on erkekle yatmaya zorlanan ve kendisine iki öğün yemekten başka bir şey verilmeyen zavallı bir kızı kurtarmaktan daha güzel bir iş mi olur onun için? Bu yüzden kitaptan birkaç bölüm daha okumam gerekecek. Ayrıca çilingirler ve fahişeler hakkında notlar almaya devam ediyorum... Ne zaman yazmaya başlarım bilmiyorum ama çok uzak olmadığı belli...

Kafamda bu yeni fikir oluştuktan hemen sonra bir de soru belirdi: Benim bir fahişeyi öyküye almamın tek nedeni rastlantı eseri bu kitabı bulmuş olmam. Başka bir kitap bulmuş olsaydım ya da başımdan başka bir olay geçmiş olsaydı, öykü çok da farklı bir yöne gidebilirdi. Bu durumda yapmakta olduğum işin bilinçliliğinden kuşku duymaya başladım. Yani yazarken, ya da kurgularken, aslında ne kadar bilinçli bir iş yapıyoruz? Sonuçta kurgunun gidişatını gündelik hayatımızdaki ufak tefek değişimler etkileyebilirler. Hiç aklımızda olmayan bir sonla öyküyü bitirmemize neden olabilir bu ufak tefek olaylar. Bu durumda yazarın zihnini planlı, programlı, sistematik işleyen bir makine gibi değil de dışarıdan gelen tüm uyarı nesnelerine uyanık, her türlü etkiye hazır bir ‘alıcı’ olarak düşünebiliriz. Ama yine de bu benzetme yetmez. Eğer yazar sürekli dışarıdan gelen uyarıların etkisinde kalırsa ortaya çıkacak eser hem kendisinin olmaz hem de ciddi bir mesaj içermeyeceği için bir işe yaramaz. Tamamıyla rastlantısal olayların bir araya gelmesiyle ortaya çıkan şeye sanat diyenler olabilir ama bana göre bu sanatın tam tersidir. Sanat insan bilincinden beslendiği sürece sanattır çünkü öteki türlü iletişimi gerektirecek bir şey olmaz ortada. Bu durumda sanatçının zihni bir tabula rasa değildir. Gelenleri yoğuran, işleyen, vermek istediği mesaj doğrultusunda yönlendiren bir zihindir sanatçının zihni. Bu yönlendirmeyi belirleyen şey ise sanatçının tarihselliğidir. Yani daha önce okudukları, yazdıkları, etkisinde kaldığı insanlar ve olaylar...

Rastlantısal kurgu üserine internette biraz araştırınca birkaç sayfa buldum. Bunlardan birisinde ilginç bir program var. Ekrana bir satır yazıyorsun ve sonrasında üzerinde ‘poem’ yazan tuşa tıklıyorsun. Birkaç saniye sonra bilgisayar programı senin yazdığın kelimeleri kullanarak yazılmış bir şiir koyuyor ekrana. Şiiri okuyunca pek bir şey anlaşılmıyor doğal olarak. Rastlantısal olarak dağıtılmış kelimeler ve bu kelimeler arasında program tarafından eklenmiş başka kelimeler. Bana kalırsa, ortaya çıkan ürünün çok güzel bir anlamı bile olsa şiir olamaz. Nedeni bilgisayarın bana iletecek bir şeyi olmaması ya da böyle bir derdi olmamasıdır. ‘Ay’ kelimesinin yanına ‘kırık’ kelimesini koyması hayal gücünü zorlayan imgeler yaratma/avlama açısından okuyucu-şaire ilginç gelebilir ama ‘ay kırığı’ ifadesi ilginç olmanın ötesine gidemez. Çünkü bilgisayar için ‘ay kırığı’ sadece ‘ay kırığı’ demektir. Bunu düşünceye (resme) dönüştürecek olan tarihselliği olan insan zihnidir. Mesela bir şair aşık olur ve duygularını aşık olduğu kişiye iletmek için – ya da aşkını tüm insanlığa duyurmak için- bir şiir yazar. Bunu yaparken bir derdi vardır. Kelimeleri özenle seçer, özenle birbirine bağlar. Şiirin ritmini, yoğunluğunu ve anlam bütünlüğünü amacına hizmet edecek şekilde, sevgilisine hitap eder gibi ayarlar. Bir bilgisayarın bunu yapması mümkün değil demek gericilik olur. Ama şimdiye kadar yapılan programlarda ciddi anlamda bir gelişme kat edildiğini zannetmiyorum. Eğer ileride hissedebilen, aşık olabilen, ölüm kaygısını taşıyabilen, insan gibi şehvet duygusuna sahip bir robot yapılırsa, o robotun şiir yazmaması için hiçbir neden göremiyorum.

24 Eylül 2007 – Ev

Dün Don Khoi’de gezinirken her zaman gittiğim, sadece iki kişinin aynı anda kahve içebildiği dükkana girdim. Aslında dükkanın para kazandığı iş kuru kahve satımı ama yine de dükkanın ortasına koydukları ufak masa gelen müşterilere taze kavrulup, taze taze pişirilmiş kahve içebilme imkanı veriyor. Ben dükkana girdiğimde kimse yoktu. Masaya oturdum. Kahvemi söyledim. Dükkandaki tek müşteri ben olduğum için bir sonra gelecek olan müşteri mecburen karşıma oturacaktı. Dükkan o kadar ufaktı ki ayakta durmak bile dükkanda çalışan iki genç kızın işini zorlaştırmaktan başka bir işe yaramazdı. İşin tuhafı içeriye giren uzun boylu, güzel yüzlü genç bayanı görene kadar bu durum aklımın ucundan geçmemişti. Bayan önce oturmak istemedi ama sonunda başka yer olmadığı için ya da ayakta durmak yakışık olmayacağı için karşıma oturdu. Belki de benim karşımdaki sandalye boşken ayakta durması kabalık olur diye düşünmüştü. O sandalyeye oturunca ben masaya yaydığım kitaplarımı toparladım. Hatta biraz da kızdım masaya hatta tüm dükkana sorumsuzca yayılan varlığıma! Tanışmamak ayıp olur diyerek söze girdim. “Buranın müdavimisiniz galiba? Ağzınızı bile açmadınız ama kahveci kız sizin kahvenizi hazırlamaya başladı.” Benim söze başlamama şaşırmamıştı. Belki de geç kaldığımı ya da neden bu kadar geç kaldığımı düşünüyordu. Gülümsedi! Ön dişlerindeki çarpıklığın ilk o anda farkına vardım. Ama yine de bu yüzüne simetrik olarak yayılan şirinliği bozmuyordu. Saçları dalgalı ve tokasızdı. Gözlerinde Çinlilerde görmeye alıştığım siyah bir ışık vardı. “Evet, her gün uğrarım buraya. Belki bir hafta daha geleceğim.” ‘Belki’ deyişinde hüzün değil sevinç ya da umut vardı. Sanki sevmediği bir yerden kurtuluyormuş, sevdiği, özlediği yere gidiyormuş gibi. Beklemediğim bu yanıt karşısında ister istemez sormam gereken soruyu sordum. Nasıl o dükkana girdiğinde çaresizce karşıma oturmak zorunda kalmışsa ben de mecburen nereye gideceğini sormalıydım. “Bir hafta sonra bir yere mi gidiyorsunuz?”. Cevabın evet ya da hayır olması beni hiç ilgilendirmiyordu. Nedense herhangi bir beklentim yoktu. Ya da öyle olmasını istiyordum. Bir kere nehre düştükten sonra kuru kalmış olmayı dilemek ne işe yararsa! Sonra bir daha düşündüm. Benim isteksizliğimi yanlış anlayabilirdi. Hem ben gerçektenden de isteksiz miydim? Ne olmuştu bana! Ahlak küpü olmanın zamanı mı şimdi? Yanlış anlamışımdır ya da yanlış anlatmıştır gibi temennim olması gerekmez mi bu durumda? Ama onun yanıtı tereddütlerimin gereksiz hatta beklentilerden yoksun olmamın doğru seçenek olduğunu gösterdi bana. “Evet! Ben Malezyalıyım. Bir IT şirketinde danışmanlık yapıyorum. Çalıştığım şirketin bir yetkilisinin tayini başka bir yere çıktığı için boşluğu doldurmak üzere buraya birkaç aylığına geldim. Bu ayın sonunda işim bitiyor ve geri dönüyorum.” Konuşmasındaki netlik ve özgüven içimi acıtacak kadar sertti. Sanki bana karşı, beni boynuzlamak için bu şekilde konuşuyor, benim özgüvenimi parçalara ayırmak için çaba sarfediyordu. Oysa bu acı günlük hayatta bu denli kendine güvenen kadınların pek sık karşıma çıkmamasının bir sonucuydu. Bunu biliyor olmam beni rahatlatmamıştı. Birincisi neden günlük hayatımda bu derece kendine güvenen ve bu güveni sesine yansıtan kadınlar yoktu? İkincisi böylesi bir kadının birdenbire karşıma çıkması neden dengelerimi altüst etmişti? Hem bir de IT şirketinde danışmanlık yapan birisi tam olarak ne iş yapar? Konuşmaya buradan devam edebilmem için onun mesleği hakkında birşeyler söyleyebiliyor ve bunları söylerken gülünç duruma düşmeyecek olmam gerekiyordu. En iyisi konuyu en iyi bildiğim bir konuya, derinliğinden ve sıcaklığından emin olduğum sulara çekmekti. Böylece ilerisi için büyük bir kapı açmış olurdum. “Vietnam’ı özleyeceksiniz herhalde! En azından kahveyi.” Bunu söylerken ben de gülümsedim. En azından onun artık ulaşamayacağı bir şeye rahatlıkla ulaşabilecektim. Yarışta önde başladığı için önde olanın buna sevinememesiydi benim durumum. Ne olacaktı sanki onun artık içemeyeceği kahveyi içebilsem? “Mutlaka! Belki de en çok bu dükkanı özleyeceğim. Siz ne iş yapıyorsunuz?” İşte ilk sorusunu sormuştu. Ya da ben öyle işittim! Gerçekten de sordu mu ne iş yaptığımı. “Ben öğretmenim. Özel bir üniversitede İstatistik öğretiyorum.“ demek istedim ama diyemedim. “Ben bir yazarım. İşim sokaklarda gezip karakter avlamak” dedim. Yalan söyledim sayılmaz. İnsanın mesleği yapmaktan zevk aldığı iş değil midir? Bunu duyunca gözleri kocaman açıldı, az önce saklayarak göstermek istemediği dişlerini şimdi ‘senden saklayacak birşeyim kalmadı’ dercesine cömertçe gözlerimin önüne seriyordu. Neden yazar deyince bu kadar şaşırmıştı? Yoksa kitap okumayı seven ve ara sıra da olsa defterine notlar alan birisi miydi? “Öyle mi! Ne yazıyorsunuz?”. Az önce söylediklerimi işitmemiş zannettim. Karakter avlamak deyince anlaşılmıyor muydu ne yazdığım? Biraz daha açayım, ona mesleğimin sırlarından bahsedeyim. Bu işi yapmayanlara yazarlık mesleğinin sırlarını dinlemenin ne kadar sıkıcı geldiğini bildiğim halde anlatmak, onun tarafından bilinmek istiyordum. Oysa adını bile sorma imkanım olmamıştı henüz. Kırk yıllık ahbabım gibi beni dinlemesini, sonunda beni alkışlamasını istiyordum. “Kurgu yazıyorum efendim” dedim şaşkınlığını arttırmak için. “Hayal kuruyorum ve kurduğum hayallerin gerçek olduklarına kendimi inandırmaya çalışıyorum. Bir kere kendimi inandırabilirsem, hemen ardından başkalarını da inandırmak için derin ve yoğun bir çabaya girişiyorum. İşim bittiğinde ortaya çıkan ürüne öykü ya da roman diyorlar. Benim için bir rüyanın, anlık bir hayalin harmanlanmış, detaylandırılmış ve inandırıcı hale getirirmiş halidir bu ürün. Başkaları ne düşünür onu bilemem... Zaten hiçbir yazar beklediği eleştiriyi almaz kitaplarına. Hep anlaşılmamaktan şikayet ederler...” Ben son cümlemi söyleyince telefonum çaldı. O eski şarkı, o sırada başımdan geçenlerden habersiz, mırıldanmaya başladı. “How many roads must a man walk down...” “Alo”, “Alo, Ali. Ben Parkson’dan çıktım, köşedeki alışveriş merkezine girdim. Oraya gelebilir misin?” Tabii hayatım, şimdi geliyorum”. Telefonu kapattım, gülümsedim. “Şimdi çıkmam gerekiyor. Sanırım bir daha görüşmemiz mümkün olmayacak. Size iyi yolculuklar.” O sırada bir elinde garson kızın verdiği kahve bardağı vardı. Diğer elini de bana doğru uzatarak, “Tanıştığımıza memnun oldum! Bir daha görüşemeyecek olmamız üzücü. Yazdıklarınızı okumak isterdim.” dedi. Bunu derken samimi olduğuna beni inandırmıştı. Elini hafifçe sıktım. Masanın üzerine içtiğim kahvenin ücretini bıraktım. Cüzdanımı açmışken bir da kartımı çıkartıp, ona uzattım. “Bana bir merhaba mesajı yazarsanız size yazdıklarımdan birkaç örnek gönderirim. Ben şimdi acilen çıkmalıyım!” dedim. Dükkanı tek ederken uzun saçlı bir adamla, hafif şişman zenci bir bayanı içeriye girmek için kapıdan içeriye göz atarlarken gördüm. Ben ayrılıyordum ama yeni tanıştığım Malezyalı arkadaşım kahvesini bitirene kadar orada olduğuna göre bu çiftin uzun süre kapının ağzında bekleyeceklerini düşündüm. Çalan telefona “Geliyorum, az kaldı!” diye geçiştirici bir yanıt verirken son bir defa dükkana baktım. Uzun saçlı adamla zenci arkadaşı dükkana girmiş, karşılıklı sandalyelere oturmuşlardı. Zenci kadın elindeki beyaz karta bakıp, hiçbir şey anlamamış gibi dudak bükerek, karşısında oturan arkadaşına bir şeyler anlatıyordu.

Hadi Ras'gele...

En iyisi hiçbirşey olmamış gibi yazmaya yeniden başlamak!

19 Eylül 2007

Tarihi üç gün önce atmıştım. Bugün 22 Eylül 2007. Güya üç gün önce son verecektim beklediğimden de uzun süren yazı orucuma. Ama olmadı! Nasip bugüneymiş deyip, kaldığım yerden, hiçbirşey olmamış gibi devam mı etmeliyim? Yoksa neredeyse dört ay süren suskunluğun altında yatan nedenleri bir bir ortaya koyup, kendi kendimi tedavi etme yoluna mı girmeliyim? Sanırım hastalığımın ya da daha doğru bir ifadeyle rahatsızlığımın doğru teşhisi tedaviyi kolaylaştıracaktır. Ama her şeyden önce rahatsız olduğumu kanıtlamam gerekmez mi? Sıkıntılı, kendimle küskün, zor bir dönem geçirdim. Bu bir çeşit kısır döngü olarak da görülebilir. Yazmadıkça karamsarlığa düştüm, karamsarlığa düştükçe yazıdan uzaklaştım. Kuyruğunu ısırmak isteyen köpek gibi günlerimi, gecelerimi heba ettim.

Oysa Kısır’ı yazdıktan sonra umut doluydum. Hatta aklıma o zaman düşen ikinci uzun öyküyü yazmaya başlamak için sabırsızlanıyordum. Tayland’a gittiğimizde notlar almış, hatta bir gece sabaha kadar yazacağım yeni öykünün heyecandan uyuyamamıştım. Vietnam’a geri geldiğimizde işler hiçte istediğim gibi gelişmedi. Önce yeni bir eve taşındık. Güya yeni evde geceleri ışığı açıp geç saatlere kadar çalışabileceğim bir odam olacak ve bu odada harikalar yaratacaktım. Bir odam yok denilemez ama var da denilemez. Kapısı olmayan, salonun bitişiğinde, balkona kapısı olan bir odam var. Dolayısıyla balkona çamaşır asmaya giden ya da salonda televizyon izleyen J için ben gereksiz işler peşinde koşan bir parazitim. Onun iki dünyası arasında –ev işleri ve ev eğlencesi- sıkışmış kalmış bir zavallı. Ona göre bilgisayar başında geçirdiğim her dakika ona karşı atılan bir gol hükmünde. Çünkü ben çalışırken kendisini aldatılmış, terk edilmiş hissediyor. Bu durumda doğal olarak kafamı verip ciddi bir şeyler yazmam olanaklı olmuyor. Tabii tüm suçu J’ye yıkıp, kendimi sütten çıkmış ak kaşık gibi tanıtmamın da bir anlamı yok. En büyük düşmanım her zamanki gibi internet ve televizyon. Bir aptal gibi vaktimi yeyip bitiriyorum bu iki gereksiz bilgi yumaklarıyla. İnternet bir çöplük gibi! Saatlerce okusam, en ciddi yazarların en önemli denemelerini, öykülerini indirsem, yine de kendimi bir şey okumuş gibi hissetmiyorum. Televizyon ise tam anlamıyla aptal kutusu. Öküzün trene baktığı gibi bakıyorum saatlerce. Beni hiç ilgilendirmeyen programlara, futbol ya da tenis maçlarına, TV dizilerine takılıyorum. Bazen karşısında sızıp kalıyorum, bazen de sızıp kalmamak için özel çaba sarfediyorum. Sonuçta kaybeden hep ben!

Bu saydığım üç etkeni de aslında halletmek benim elimde. İstediğim zaman TV’yi kapatır, internetin kablosunu çeker atar, J’yi ikna edebilirim. Ama bunların dışında, yazma hevesimi baltalayan daha önemli bir şey var. İyi ya da kötü Haziran ayında ilk öykü kitabım basıldı. Kimseden övgü dolu sözler beklemiyorum. Zaten övgüyü hak edecek öyküler olduklarını da düşünmüyorum yazdıklarımın. Eski bir tiyatrocu kişisel sayfasında dilimin zayıf olduğundan bahsetmiş. Böyle bir eleştiriye ne denir bilmiyorum. Doğru olduğundan kuşkum yok çünkü yedi yıldır yurtdışında yaşayıp Türkçeyi neredeyse hiç kullanmayan birisi olarak gündelik hayatın canlılığından ve pratikliğinden uzaklaşan dilimin, Türkiye’de yaşayıp, sürekli Türkçeye maruz kalan yazarların süslü cümleleriyle yarışamayacağının farkındayım. Bunu bir başkasından duymak kendime çeki düzen vermem için iyi bir uyarı oldu. Yalnız benim asıl canımı sıkan, yayınevinden de dahil olmak üzere, kitap hakkında başka hiçbirşey duymamış olmamam. Ne bir kitap dergisinde hakkında yazıldığını duydum ne de bir gazetenin kitap ekinde öykülerim hakkında yazılan bir eleştiriye rastladım. Gerçi Türkiye’de olmadığım için bu tür şeyleri takip etmem pek kolay değil ama sanırım dediğim türden bir yazı yayınlansaydı, yayınevinin editörü bana haber verirdi değil mi? Yoksa beklentilerim mi fazla?

Böylesine bir sessizlik en son beklediğim şeydi. Siz sessizken dağların da sessiz olmasında bir zarar görmezsiniz. Ama eğer bir gün dağlara bakıp, tüm gücünüzle bağırırsanız, karşıdan, o sağır yamaçlardan, tüm sağırlıklarına rağmen bir yanıt beklersiniz. Yankı geciktikçe sabrınız taşar. Sabrınız taştıkça da ikinci defa bağırma hevesinizi yitirirsiniz. Kim ne derse desin, her yazar okunmak için yazar. Kendim için yazıyorum diyen yazar ya başarısızlığına kulp bulmaya çalışıyordur ya da kendi üslupsuzluğuna –sonradan anlaşılabilir üslubunun devrimci olduğu- bahane uyduruyordur. Ben de tüm diğerleri gibi okunmak için yazdım. Okuyuculardan –varsa öyle birileri- tek bir yanıt almadım. Kimsenin öykülerim hakkında bir şey söylediğini ya da yazdığını duymadım. Sevgili U kitabın arkasına tanıtım yazısını yazmıştı. F kişisel sayfasında kitaptan bahsetmişti. Bir de M’den birkaç paragraflık esaslı bir eleştiri aldım. Bunun dışında da bir şey ne duydum ne okudum...

Ama yine de bu hevesimi kırmış olmayacak ki bu akşam oturdum ve bu sayfayı yazabildim. Usta bir yazar için bu yazdıklarımın bir önemi olmayabilir. Hatta bulundukları yerden, yazdıklarımı başarısız bir yazarın başarısızlığına bahaneler uydurduğu bir sayfalık tekerrür-ü acz olarak görebilirler, alay edebilirler. Ama benim için bu yazı dört aylık orucun bozulması anlamına geliyor. Bir çeşit yeni bir başlangıç. Yazıya olan inancımı tazelemem, kendime çeki düzen vermem için ilk basamak. Umarım bundan sonra da ufak tefek işlere takılıp, en önemli işimi, yani yazmayı ve yaratmayı ihmal etmem...

Tayland Günleri - 3. Gün

3. Gün – Pazartesi

Üçüncü günün sabahında tatilde olmanın tadına biraz daha varacağımı biliyordum. En azından köyden uzaklaşıp, J ile birlikte birkaç gün kalmak için gideceğimiz bir yer vardı üçüncü günde. Planlarımıza göre gidilecek yer Kao Ko’daki dağ otellerinden birisiydi. Kao Ko, Petçaburi’ye bağlı bir ilçe. Yüksekte olduğu için Tayland’ın “İsviçre”si diyorlar. Sabah kahvaltıdan hemen sonra yola koyulduk. Tokcay her zamanki gibi bizi köy yolunun sonuna kadar takip etti. Ben anayola çıkıp arabayı ivmelendirince, baktı yetişemeyecek, olduğu yerde durdu ve havlamaya başladı. Hep merak etmişimdir köpekleri insanlara bu derece bağlayan güçlü bağın arkasında yatan nedeni. Virajı alıp köy okulunun yeşil duvarını aynadan sildiğimiz anda aynanın bir köşesinde Tokcay’ı geri dönmüş, okula doğru gidiyorken gördüm. Gideceği yeri çok iyi biliyordu!

Tayland’da olmanın güzel yanlarından birisi de bakımlı ve boş yollarda araba kullanabilmek. Vietnam’ın motorsiklet bağımlı trafiğinden sonra burada araba kullanmak tam bir keyif. Hem sürücüler birbirlerine daha saygılı Tayland’da. Kimse kimseye kırmızı ışıkta beklediği için korna çalmıyor, kimse arkadan hızla gelip öndeki aracın kıçına girmiyor. Yolların temiz ve bakımlı olması ayrı bir güzellik tabii! İki tarafı da pirinç tarlaları ile çevrelenmiş uzun yollarda ilerlerken insan ister istemez bir nehirde suyla birlikte akıyormuş duygusuna kapılıyor. Bazen öyle oluyor ki yol birkaç kilometre boyunca tek bir kıvrıma uğramadan, cetvelle çizilmiş gibi uzayıp gidiyor. Bu durumda sürücünün yola hakimiyetini yitirmemesi için ayrıyeten çaba sarf etmesi şart tabii! Arabanın kliması çalışsa bile sıcak insanı çabucak uyuşturuyor. Aynı yollardan, aynı köprülerden, aynı kasabalardan ve aynı tarlalardan bir bir geçerken insanın kendisini çölde yol almadığına inandırması da ayrı bir zorluk. Çünkü yol boyunca gördüğüm her yer ya daha önce gördüğüm yerin bir kopyesi ya da bir sonra göreceğim yerin. Bu durumda benim için sadece yanımda oturan J’nin yönlendirmesine itaat etmek düşüyor. Çünkü ben sadece sürüyorum. O komutları veriyor. Birimiz akıl, diğerimiz beden. Ya da Plato’nun örneğini verirsek: Birimiz araba, diğerimiz at!

Yolun bazı kesimlerinde iki taraftan da yolun ortasına doğru eğilmiş ağaçların meydana getirdiği gölgelikler kesinlikle görmeye değerdi. Sanki üzeri yapraklarla örülmüş dev bir tünelden geçiyorduk. Ağaçlar birbirlerine kavuşmak istiyormuş gibi arzu ile yolun ortasına doğru eğilmişlerdi. Yukarılarda yapraklar birbirlerine kavuşmuşlar, aradan geçip aşıkları ayıran yola inat hedeflerine ulaşmış olmanın sarhoşluğuyla sarmaş dolaş olmuşlardı. Hafif hafif esen rüzgarın etkisiyle sallanan yaprakların dev gölgeleri yol üzerinde dans eden sincaplar gibi kıpır kıpır oynaşıyorlardı. Hele bir de az ilerde keskin bir viraj varsa bu durumda tünelin ağzı kapalı gibi göründüğü için güzellik ikiye katlanıyordu. Kapalı bir kutuda, sonunu bilerek yol almak gibi bir şeydi duyumsadığım. Sonumu, yani gölgelerin bittiği yerde biten yolculuğumu, virajın arkasında kalan ama kaynağı bilinmeyen ışığımı... Hüzmeler halinde yola düşen ışınlar daha bir fark edilir oluyorlar. Orada, yolu sonunda bizi bekleyen huzur dolu akşama bir an önce kavuşabilmek için arabayı daha hızlı sürüyorum. Ulusal parkı geçtikten sonra çok gitmiyoruz. Yol kenarındaki ilana bakıp, kocaman beyaz konukevlerinin olduğu bir tatilköyüne giriyoruz.

İlk gittiğimiz yerde muhatap olacak birilerini bulamıyoruz. Çok güzel, bakımlı ve alımlı evler yapmışlar ama o evlere bakan birilerini koymayı unutmuşlar. Cennet olamayacak kadar sessiz. Ortalıkta kimsecikler yok. Ya da var ama biz bulamıyoruz. Bir süre tatilköyünün bilgi alma merkezini aradık ama onu da bulamayınca hayal kırıklığına uğramış bir şekilde vaz geçip gerisin geriye dönüyoruz. Ana kapıdan çıkıp yol üzerindeki bir oku takip ediyoruz. Yoldan iki kilometre kadar içeride Kao Ko Vadisine ulaşıyoruz. Kuş sesleri, bilimum böcekler, aşağıda çamur renginde ufak bir gölcük... Yüzmek için yapılmış havuzlarda su yok. Cennetten bir parça gibi burası ama suyu bulanık. En azından ses var. Ses, yani hayat! Doğal değil, yapay! Her şey düzenlenmiş, temizlenmiş ve insanın hizmetine sunulmuş. Bir konukevine yerleşiyoruz. Etrafta bizden başka tatilci görünmüyor. Ya koca tatilköyünde yalnızız ya da diğer müşteriler gündüzlerini gezerek geçiriyorlar.

Eşyaları odaya koyup etrafta kısa bir yürüyüşe çıkıyoruz. Salnıcaklarda sallanıp, tahtirevalliye biniyoruz küçük çocuklar gibi. Öğlen yemeği için yukarıdaki lokantaya çıkıyoruz. İn cin top oynuyor etrafta. Zaten birisinin bizi fark edip ne istediğimizi sormasını beklemiyoruz. J lokantanın mutfağına gidip, orada bulduğu kişilere yemekleri söylüyor. Yemekten sonra henüz akşama vakit olduğu için arabayla gezmeye çıkalım diyoruz. Plânlarımıza göre Kao Ko’nun merkezine gidip hem bilgisayar için bir priz bakacağız hem de 1961’de çatışmalarda öldürülen devrimci gençler için dikilen anıtı ziyaret edeceğiz. Ana yola çıktıktan az sonra sola dönüyoruz. Daha dar denilebilecek, Tayland’da görmeye pek alışık olmadığım türden inişli-çıkışlı bir yol bizi dağların arasına, önlerinde tavuklarla bebeklerin birbirini kovaladığı evlere, ağır ağır yokuş çıkan motorsikletlere götürüyor. Aradığımız prizi bulamıyoruz. Kao Ko’nun merkezine gitmekten de vazgeçip, yolun solunda gördüğümüz “Kao Ko International Library” tabelasını takibe başlıyoruz. Dağın başında, hiçbir yabancı turistin olmadığı bir yerde neden uluslararası bir kütüphanenin kurulduğunu anlamak zor tabii! Gerçi bunu halen bilmiyorum. Kütüphanenin önünde havlayan köpeği atlatıp içeriye giriyoruz. Serin ve geniş bir mekan. Pek kitap yok! Kütüphanenin uluslararası olarak adlandırılmasının tek nedeni rafların farklı ülkelere göre sınıflandırılmış olmaları. Bir rafta Kore hakkında kitapları bulabiliyorsunuz ve bir başkasında Mısır ve Yunanistan... Türkiye’nin de içinde olduğu dolapta Topkapı Sarayı ve İstanbul üzerine birer kitap görüyorum. Bu arada iki küçük köpek sahiplerini kaybettikleri için kapının ağzında havlayıp duruyorlar. Kütüphanede fazla zaman harcamadan şehitliğe gitmek için yola koyuluyoruz.

Arabayı sürekli yokuşa sürdüğümüz için bir aksilik çıkacak diye biraz korkuyorum. Otomatik vitesli arabaların yokuşlara pek dayanamadığını duymuştum. Ne kadar doğru bilemiyorum! Ağır ağır çıkıyoruz dağın zirvesine. Aşağılardan hiç de görülmeyen dev bir anıtı karşımızda buluyoruz. Orada anlıyorum ki bu anıt komünist gerillalarla çatışırken şehit edilen polisler ve askerler için dikilmiş. Yani benim düşündüğümün tam tersine. J anıtın içine girip, köşelerdeki Buda heykellerine “vay” yapıyor. Dağın zirvesinde olduğumuz için manzara alabildiğine güzeldi. Her tarafımız yemyeşil dağlar ve vadilerle çevriliydi. Güneşin batımına az kalmıştı. Aşağıya karanlıkta inmek zorunda kalmak beni korkutmasaydı güneşin batışını beklerdim ama risk alacak durumda değildim. Bir iki fotoğraf çektirip inişe geçtik. Geldiğimiz yollardan geriye dönüp, yarım saat içinde konukevine vardık. Ben bir süre kitap okudum. J televizyon izlemeye başladı. Sanki tüm o yokuşları arabayla değil de yürüyerek çıkmışım gibi üzerimde ağır bir yorgunluk belirdi. J’nin “kalk, banyo yap da öyle yat” demelerini kulak ardı ettiğimi, gözlerimi kapatıp, a her zamanki davetkâr lacivertliğe bedenimi salıverdiğimi azçok hatırlıyorum. Bir de gürültü ile çalışmaya başlayan buzdolabını ve J’nin kıllık olsun diye kapatmadığı ışığı... Bunlar bile beni durdurmadı! Sonrasında sabah oldu!!!

Tayland'da Bir Hafta - 2. Gün -

11 Haziran 2007 2. Gün – Pazar

Pazar sabahı horoz sesleri ve Tokcay’ın yoldan geçen motorlara havlaması ile erkenden uyandım. Bir de yandaki boş arazide otlayan ineklerin çıngırakları... Bundan sonraki sabahlarım hakkında bilgi veriyorlardı sanki. Köydeki yaşam güneş doğmadan başlar. Hava ısınmadan köylüler işlerinin çoğunu halletmeye bakarlar. Öğleden sonraya pek iş bırakmamak sıcaklığın kırk dereceye ulaştığı ve kolay kolay aşağıya inmediği bir yerde akıllıca bir seçim. Ama gel bir de bunu bana anlat! Ben tatildeyim! Ya da en azından öyle bir niyetim vardı Tayland’a gelirken. Oysa kayınpederin evinde böyle bir ayrıcalığım olmadığı aşikâr... Herkes gibi ben de erkenden kalkmalıyım. Zaten istesem de uyuyamamam bu gürültüde.

Kahvaltı sırasında Ulaş’ın getirdiği Radikal Kitap eklerine takıldım. Yaklaşık on haftanın ekleri var elimde. Bazıları kitap eki değil, bazıları da kitap eki ama Radikal’in değil. Oku, oku bitmez... Gerçi her kitap eleştirisini okumak değil amacım. Oradan, buradan! İlgimi çeken yazıları okuyorum. Hafif okuma türünden okumalar... Ağıra kaçan eleştirmenlerin yazdıklarını eliyorum. Anlamayacağımdan değil, tatilde olduğumdan... Bütün eklerin başında gün Cuma’yı gösteriyor. Burada her gün Cuma. Her sabah Cuma sabahı...

Kahvaltıdan sonra öğreniyorum ki öğlen yemeği için J’nin akrabalarıyla birlikte Gay Yang, Som Tam ve Kao Niyo yemeye gidecekmişiz. “Nereye gideceğiz?” diye sordum. “Dinazora gideceğiz.” dediler. Dinazor dedikleri, bulunduğumuz yere yaklaşık 20 km uzaklıkta, milyonlarca yıl öncesinden kalma dinazor fosillerinin bulunduğu bir müzenin yanındaki meşhur İsan lokantası. Adının bu tarih öncesi hayvanlarla anılmasının tek nedeni lokantanın yanında duran iki dev dinazor heykeli. Heykellere bakınca insanın gülesi geliyor. Dinazorları öyle resmetmişler ki tarih öncesinden kalma vahşi hayvanlara değil de Taş Devri çizgifilminden çıkma, inşatlarda vinç olarak kullanılan şirin çizgi kahramanlara benziyorlar. Yol üzerinde, lokantadan uzak bir yerde, bunların renklilerini de görmüştüm. Pembe ve yeşile boyanmış, gülümseyen dinazorlar benzin istasyonunun girişinde sürücülere ‘Hoşgeldiniz!’ diyorlardı... İsan insanının hemen her şeyi alaya alan, insanı bir anda ciddiyetten uzaklaştıran şakacılığına vermek lazım bu heykellerin gülünç görüntüsünü.

Yemeğe iki arabayla geldik. Birisi bizimkilerin yeni Toyotası, diğeri de J’nin dayısının büyük Mitsubishi kamyoneti. Toplam dokuz kişiydik. Yemekler söylendi. Her zamanki gibi som tam lao, kao niyo, gay yang, bıla pav ve lap nığa geldi masaya. Onlar som tamı Laos usulü seviyorlardı. Ben Tayland usulü olanından istedim kendim için. Nedense som tam laoyu pek sevmiyorum. Kokusu ağır geliyor sanırım... Yemekte tam karşımdayeni evli bir çift vardı. J’nin dayısının oğlu Dunu ve yeni eşi Sunny. Dunu okumak için Bangkok’taki Ramkamhaeng Üniversitesine gidince, kendi köyünden olan Sunny de Rangsit civarında bir fabrikada çalışmaya başlamış. Aslında birbirlerine olan tutkuları Bangkok’a gitmeden önce de varmış. Bangkok’ta ailelerinden de uzakta iyice alevlenmiş içlerindeki koz. Derken Sunny ve Dunu hafta sonlarını geceleri de dahil olmak üzere birlikte geçirmeye başlamışlar. Tabii köydeki ailelerin durumdan haberdâr olması uzun sürmemiş. Sunny’nin babası hemen Bangkok’a gitmiş. Her ikisiyle de konuşmuş. Köye geri geldiğinde de kıyameti koparmış. ‘Senin oğlun benim kızımın bekaretini bozdu, evlenmekten başka çareleri yok’ diye tutturmuş. Dunu’nun babası önce isteksiz görünmüş. Dunu okulu bitirene kadar beklemeleri için Sunny’nin ailesine biraz para teklif etmiş ama Sunny’nin babası ya daha çok para istemiş ya da parayı tümüyle reddetmiş. Sonra araya başka hesaplar girmiş. Kavga, döğüş derken sonunda iki genci evermişler. Düğünde J buradaydı. Ben Vietnam’daydım. Kız daha 19 yaşında. Dunu da sanırım ya 20 ya da 21. Okulu bıraktı. Şimdi tarlada çalışıyor. Kazandığı üçbeş kuruşla hem evliliğini yürütmeye çalışıyor hem de kardeşlerinin okumasına yardımcı olmaya çalışıyor. Hayat zor! Tarlada çalışmak, hayvanların bakımıyla ilgilenmek, pirinç çuvallarını sırtlayıp taşımak... Neyse ki babası gibi uzun boylu, babayiğit bir delikanlı. Bir o kadar da utangaç. Sunny de evin geçimine yardımcı olmak için bahçede yetiştirdikleri sebzeleri ilçe pazarında satıyor. Bazen de evde tatlı türü şeyler yapıp, pazarda müşterilerin beğenisine sunuyormuş. Girişimcilik ruhu var yani! Önlerinde uzun ve zorlu yıllar var. Ben yine de Dunu’nun okula geri dönüp, diplomasını alması taraftarıyım. Tabii işler o kadar kolay değil. Üniversitede okumak için para lazım. Ayrıca duyduğuma göre Dunu dersleri pek anlamıyormuş. Buradakilerin okumak istemeyen gençler için genelde söylediği bir laf vardır: Riyen may geng! Bu lafı yiyen birisi bir daha belini zor doğrultur. Çünkü tepenizdekiler sizin okuyamayacağınızı anlamış, bu konuda kesin kararı vermiştir. Böylece geriye tek bir yol kalır. Köyün tozlu yollarında malları gütmek, pirinç tarlalarında yevmiye ile çalışmak ya da ufak tefek ticarete atılmak... Üçüncüsü dışındakilerin pek bir gelecek vaad ettiği yok.

Sırası gelmişken Tayland insanının çocuklarına ad vermekteki yaratıcılıklarını anmakta fayda var. Dunu ve Sunny bunlardan ikisi. Mesela Dunu’nun bir kardeşinin adı ‘Up ap’ diğeri de ‘Du pu’. Bunların bir de üç kız kuzenleri var. Adları sırasıyla Pom pem, Pu Pak ve Pu Pik. Bu altı adın hiçbirisinin Taycada ya da Laoscada bir anlamı yok. Sırf kafiye olsun diye konmuş adlar. Ben Bangkok’ta çalışırken hatırladığım bazı öğrenci adlarını da yazayım: Ice, Honda, Toshiba, Lucky, Bonus, Bank, Mu (Domuz), Naam (Su), Luk bıla (Yavru Balık), Big, Lek (Küçük). Bir de burada, İsan bölgesinde duyduğum bir ad var ki sanırım içlerinde en çok bahsedilmeyi hak eden o. İsan’da bazı anneler oğullarına “Ham noy” adını koyarlarmış. “Ham noy” ufak çük anlamına geliyor.

Yemekten sonra J ve ben Kon Ken’e gitmek için Toyota’yı aldık. Önce biraz sorun oldu Vietnam’da sağdan akan trafiğe alışmışken burada soldan gitmek. Ama birkaç dakikada alışıverdim. Günün kalan kısmında pek bir şey olmadı. Alışveriş, yeme, içme ve eve geri dönüş... Kon Ken’den Rong Rığa’ya doğru arabayı sürerken güneş batıyordu. Portakal rengi bir balon gözlerimin önünde yavaş yavaş aşağıya doğru çekilirken ben tatilin bir gününü daha huzur içinde bitirmiş olmanın sevincini yaşıyordum.

Tayland'da Bir Hafta - 1. Gün

10 Haziran 2007 – 20:35 – Tayland’da Tatil

Uçaktaki koltuğum pencere kenarındaki üçlünün koridora bakan kısmına denk gelmişti. Ben oturduktan sonra iki Japon kız pencere kenarındaki ve ortadaki koltuğa oturmak için yanımda dikilince ümitlendim. Belki Murakami’yi tanıyorlardır ve hakkında konuşabiliriz diye düşündüm ilk olarak. Gerçekten de pencere kenarına oturan, nispeten daha genç ve güzel olan kız Murakami’nin adını görünce yazarı tanıdığını başını hafifçe aşağı yukarı sallayarak ve gülümeseyerek belirtti. Ancak konuşmamız bu noktadan ileriye gidemedi. Çünkü her iki kız da çok az İngilizce biliyorlardı. Hostesler gelip ne içmek istediklerini sorduklarında Japon koltuktaşlarım dertlerini anlatmakta bir hayli zorlandılar. Sonunda istedikleri portakal suyuna ve suya kavuştuklarında yüzlerindeki memnuniyet görmeye değerdi. Ben yemeğimi yerken de, kitaba gömülüp okurken de ara sıra bana bakıp gülümsediler. Her bakışlarından sonra aralarında fısıltı ile Japonca konuşmaya devam ettiler. Ne konuştuklarını merak etmedim diyemem! O anda aklım okuduğum romandaki Japon kahramanlara değil de yanımda fingirdeyerek konuşan iki genç Japon kızına takılmıştı. Büyük bir olasılıkla parmağımdaki evlilik yüzüğünü konuşuyorlardı! Ya da burnumun ne kadar büyük olduğunu! Ya da neden Murakami okuduğumu... Belki de benden söz etmiyorlardı... Tüm bu aklımdan geçen düşünceler masanın üzerine konmuş yemi görüpte kafeste olduğu için ona ulaşamayan kuşun kurduğu hayâller olarak da düşünülebilir.

Uçaktaki en büyük sorun tuvaletlerdi. Uçak havalanmadan işimi göreyim de kolay olsun dedim ama hostes uçak yerde iken tuvaletlerin kullanılamaycağını gerekçe göstererek isteğimi reddetti. Az çok Fizik bilen birisi olarak tuvaletlerin çalışma prensipinin neden uçağın yerden yüksekliği ilişkili olduğunu bulmaya çalıştım ama ne çare! Otobüslerdeki ya da trenlerdeki tuvaletler nasıl çalışıyorsa uçaklara da aynı prensiple çalışan tuvaletler yapılamaz mıydı? İtiraz etmeden oturdum. Uçak havalandıktan ve emniyet kemeri ışığı söndükten sonra tuvalete bir daha gittim. Bu sefer tuvaletin önünde birikmiş üç yolcu vardı. Bir bayan yolcu da yeni çıktığı tuvaletin kapısında dikilmiş kimseyi içeri almamaya çalışıyordu. Bir şeyler söylemek istiyordu ama ya İngilizcesi ya da terbiyesi izin vermiyordu söylemek istediği şeyin ağzından çıkmasına. Durumu anlamak zor değildi! Sifon çalışmamıştı ve bu kadın istemeden de olsa geride bıraktıklarının başkaları tarafından görülmesini istemiyordu. Kadın ‘flush did not work’ demek yerine dudağını ısırıyor, zoraki gülümsüyor, yüzüne yayılan utangaçlığı saklamaya çalışıyor ve dolayısıyla işi daha da zorlaştırıyordu. Hosteslerden biri tuvalete girdiğinde ben koltuğuma geri döndüm. Bunca zaman tuttum, yarım saat daha beklerim dedim kendi kendime. Yerime tekrar geçince aklıma takıldı: İyi ki 1.5 saatlik bir yolculuktu çıktığımız. Hani çok sıkışsa bile tutar insan kendisini. Peki ya İstanbul’a gidiyor olsaydım! O zaman yolculuk 10 saate çıkıyor. Otobüs değil ki bu acil durumlarda aracı yolun kenarına çekip yolcuyu karanlıktaki çalıların arkasına gönderesin...

Bangkok havaalanına vardığımda Ulaş ile buluşmam zor olmadı. Daha doğrusu o doğru yerde beklediği için benim yanlış yere gitmek gibi bir şansım olmadı. Çenesinde bıraktığı top sakalı ve bana eskisine göre daha tombul görünen gövdesiyle, yolcuların çıktıkları yerde el sallıyordu. Önce el sıkıştık, ardından da kalabalıktan sıyrılıp nefes alabildiğimiz bir yerde Türk usulü yanak yanağa öpüştük. Oldum olası haz almadığım bir harekettir bu öpüşme meselesi! Sarılmayı severim ama öpüşmek bana yapmacık gelir! Zaten yapmacıktır da! Kimse kimseyi öpmez. Yanaklar birbirine değdirilir ve öpücüğün sesi çıkarılır. Neyse! Bir yere geçip oturduk. Ben Ulaş’ın iki hafta sonra öğretmeye başlayacağı derslerden, okuldan ve Vietnam’dan söz ettim. O da bana geride bıraktığı Türkiye’yi anlattı. Şu bir gerçek ki ikimiz de yaşadığımız yeri içinde yaşadığımzı süre içerisinde beğenmeyen, şikayetçi olan insanlarız. Rahatsızız! Kafadan ya da kalpten! Belki de bu rahatsızlık bizi yazmaya sürüklüyor. Yaşadığı kente aşık olup da yazanlar mutlaka vardır. Ben İstanbul’dan ayrıldıktan sonra yaşadığım kentlerin hiçbirisine aşık olmadım. Çang May’ı sevdim diyebilirim ama aşk derecesinde değil! İstanbul’a geri dönersem onu da eskisi gibi sevebilir miyim bilemiyorum. Hayâllerin peşinde koşacak yaşı çoktan geçtim. Orhan’ın tabiriyle hayat duygusallık kaldırmıyor. İşlere bakmak lâzım...

Ulaş bana yeni çıkan kitabını, Bora Bey’in kitabını ve Radikal’ın Kitap eklerini getirmiş. Benim kitabımı o yola çıkmadan İstanbul’a varmadığı için getirememişti. Gerçi bunu biliyordum ama çaresizce bir sürpriz, bir mucize bekliyordum... İnsan engel olamıyor irrasyonelliğe... Ne yapalım, biraz daha bekleyeceğiz... Havaalanından ayrılıp, otobüs terminaline giderken yol boyunca hem bu kitaplara baktım hem de taksi şoförü ile Tayca muhabbet ettim. İnsanın dilini bildiği bir ülkede olması ne kadar güzel bir şey. Vietnam’da ben de J de dili doğru dürüst konuşamadığımız için çektiğimiz sıkıntının haddi hesabı yok. Bir keresinde motora gaz almak için bir motor taksiden beni gaz istasyonuna götürmesini istedim. Nasıl anlattıysam adam beni önce semt pazarındaki tavuk satan kadına ardından da balıkçıya götürdü. Sonunda geçtiğimiz yolun kenarında bir benzin istasyonu gördüm de muradıma erdim. Yoksa tüm kenti dolaşacaktık! Şimdi Tayland’dayım ve derdimi anlatacak kadar dile hakimim. Gerçi sağolsun, şoför lafı evirip çevirip Vietnamlı kadınların fiyatına getirmeyi becerdi ama ben anlamamazlıkta gelip geçiştirdim. İşin bu yanı da güzel! Ne de olsa yabancıyım! İstediğim zaman aptal numarası yapabilirim. Dili biliyor olmanın bir güzel yanı ise kazıklanma olasılığının düşük olması. Satıcı kişi eğer ben Tayca konuşursam biliyor ki bu ülkede yaşamışlığım var. Bu durumda fiyatlardan da az çok haberdârımdır. Vietnam’dayken bir kere parkın kenarındaki tuvalete gitmiştim. Tuvalleten çıkınca elimi cebime attım. Bir beşbinlik bir de ikibinlik bozuk para çıktı. Kapıda bekleyen adama hangisi anlamında parayı uzattım. Adam önce ikibini aldı. Ardından benim yüzüme baktı. Kararını değiştirip ikibini avucuma geri koydu ve beşbini aldı. Kazıklandığımın farkına varmış olsam da birşey demedim. Hem ne diyebilirdim ki? Aynı dili konuşmuyorduk...

Otobüse istasyonunda hiç zorluk çekmeden biletimi aldım ve yola koyuldum. Yol boyunca önce Murakami’nin romanını bitirdim. Ardından Ulaş’ın kitabından birkaç deneme okudum. Havanın kararmasından az önce de Radikal’in Kitap eklerinden çeşitli yazılara baktım. Çok uykum olmasına rağmen bir türlü uyuyamadım. Hava karardıktan sonra okuyamadığım için bilgisayarı açtım ve Sebahattin Ali’den bir öykü okudum. Ardından da birkaç not yazdım. Phu Kiyo’ya vardığımda saat dokuza geliyordu. Otobüsten indiğim yerde bekledim. J, annesi ve babası arabayla geldiler. Gidilecek ilk yer belliydi: Lokanta

Öğlen yemeğini yedikleri lokantaya gittik. Dom Yam Bla, Yam Tale bir de adını bilmediğim üçüncü bir yemek geldi. Güle oynaya yedik. Bir aydan uzun bir süredir akşam yemeklerini yalnız yediğim için bu yemek bana ilaç gibi geldi. İtiraf sayfasında okumuştum. Birisi Tayland’ın yemekleri için ya çok seversin ya da nefret edersin diye yazmıştı. Sanırım ben deli gibi sevenler kategorisine dahil oluyorum. Acılı yam taleyi yerken soğuk biralarımızı yudumladuk. J’ye hediyesini verdim. Yemekten sonra da eve döndük. Tok Cay’ın on dakika süren karşılama töreni, elimi ve ayaklarımı yalaması ve yanıma yaklaşanlara havlamasını atlatıp, yatak odasına geçebildim. Vietnam’da aldığım, Van Gogh’un ‘Yıldızlı Gece’ tablosunu oturma odasında tüm ev ahalisine gösterdiğimde kayınpeder bu tabloyu niye aldığımı sordu. Tabii! Evin her yerini kralın ve kraliçenin resimleriyle doldurmak varken ne gerek var insana ysşamın yüceliğini, yıldızların sonsuzluğa yönelen hareketlerini, insanın hayranlığını anlatan bir Van Gogh tablosuna?

Biraz daha etrafta oyalandıktan sonra duş almak için banyoya girdim. Süpriz oradaydı... Su ısıtıcısı olmadığı için soğuk suyla duş alacaktım. Vietnam’da sıcak suya alıştığım için ilk birkaç saniye zorlandım ama bedenim hemen alışıverdi suyun sıcaklığına...

Tayland'da Bir Hafta -Sıfırıncı Gün-

9 Haziran 2007 – 09:02 – Ho Çi Min Kenti, Havaalanı

Havaalanındayım. Ho Çi Min Kenti gibi dev bir yerleşim merkezi için küçük sayılacak bir havaalanı burası. Bulabildiğim tek kafeye daldım. Kablosuz internet yok. Ya da var ama yeterli değil. Yan taraftaki duvarda ‘Internet ve Game Centre’ yazıyor. Kafenin yanına internet erişimi için bilgisayarlar koyan işinsanı zihniyeti doğal olarak kablosuz internete izin vermemiştir. Uçağım 10:30’da. Saat 10’a kadar burada oyalanmak istiyorum. Dün çok yoğun geçti. Birbirinden farklı ve alışık olmadığım işleri tek bir güne sığdırmak beni hep yormuştur. Okulda işler sandığımdan çok daha uzun sürdü. Hanoi’daki iki öğretmenle aramızdaki iletişimi hızlandırmak için doğrudan telefonlarına SMS gönderiyorum. Yine de işler umduğum gibi hızlı ilerlemiyor. Sanırım en büyük sorun, hiçbir şeyi kaçırmış olmamak için yazdığım uzun iletileri sonuna kadar okumuyor olmaları. Aynı şeyleri sürekli soruyorlar. Bu yüzden yanlış sınavı verdiler öğrencilerine. Hem bir de gülüyor telefonda. Kitaptaki t-tablosundaki yanlış için bile beni arayıp, ne yapacaklarını soruyorlar. Oysa ben bu okula ilk geldiğimde hemen her işimi kendim halletmiştim. Bir patrona ihtiyaç hissetmeden çalışabilmek güzel bir meziyet...

Okuldayken üzücü bir haberle sarsıldık. Koreli bir öğrenci motorsiklet kazasında ölmüş. Hemen Öğrenci Kayıt Sistemine girip öğrencinin resmine baktım. Hemen her gün öğrenci kafeteryasında gördüğüm bir yüzdü. Gencecik, gözleri pırıl pırıl... Bakışlarında bir derinlik yok çünkü bakışlarını derinleştirecek kadar uzun yaşamamış. Sadece bakıyor! Belki resmi çektikten sonra ne yapacağını düşünüyordu: Hangi sinemaya gidecekti, hangi arkadaşıyla buluşacaktı, hangi derse çalışacaktı... Acaba nasıl bir dikkatsizlikle kaybetti yaşamını? Motor bu! Kaza yaptığın anda affetmiyor. Başını bir yere çarpsan, karşıdan gelen arabanın önüne yuvarlansan, sinyal vermeden dönmeye çalışan bir arabaya çarpsan! Hepsi aynı! Kaskın yoksa ve kaza anında yavaş gitmiyorsan kurtulma olasılığın oldukça düşük. İlginçtir! Şimdiye kadar bu bölgede beş farklı okulda çalıştım. Bu okulların dördünde dört öğrenci motor kazasında öldü. Çany May’daki Vatcharapong adındaki öğrencim sarhoş sürdüğü motorda virajı alamayınca düşmüş, kafasını köprünün demirlerine çarpmıştı. Oysa üniversiteye yeni başlamıştı... Rayong’da bir kız öğrenci bir yandan telefonda konuşurken bir yandan da motor kullandığı için nereden geldiği bilinmeyen bir kamyonete çarpmıştı. O da anında ölmüştü... Sarasas’ta çalışırken ölen öğrenciyi tanımıyordum. Sadece öldü haberini duymuştum. Tek bir kelimeyle ifade ediliyordu artık. Geri dönüşü olmayan bir yolda başka bir kelimeye ihtiyacı olmayacaktı. Dün ölen öğrenciyi de ara sıra koridorlarda, kafetaryada görürdüm. Sürekli diğer Koreli öğrencilerle bir masada oturan, popüler denilebilecek bir gençti. Okulda beşinci dönemindeymiş. İstatistik dersini ben bu okulda çalışmaya başlamadan önceki dönem almış. Yani beni bir dönemliğine ıskalamış, ya da ben onu... Böyle olaylarda insan düşünmeden edemiyor... Hani şu ‘kelebek etkisi’ dedikleri olay. Acaba diyorum! Bir dönem önce gelseydim, bu öğrenciye İstatistiği ben öğretmiş olsaydım, değişen bir şey olur muydu? Kesişen hayatların birbirlerine olan etkilerini ölçmeye yarayan bir denklem var mı? Varsa bile milyonlarca değişkeni olacağı kesin... Benim o denklemde ne kadarlık bir katsayım olabilir. Ve bu katsayı ile sonucu ne kadar etkileyebilirim?

Okuldan çıkınca alışveriş yapmaya gittim. J’nin istediği oyuncak bebeği aldım. Sarı Ao Yay giymiş oyuncak bebek. O kadar şirin ki yaşımdan utanmasam bir tane de kendime alacaktım. Başında Vietnam’lıların giydikleri türden konik şapka, bir elinde çiçek sepeti... Simsiyah, omuzlarından azıcık aşağıya kadar inen saçlarına ufak bir de pembe gül takmış. İnce ve uzun! Kısacası ideal bir Asyalı kız! Hanım hanımcık, geleneklerine bağlı, duruşunda ve başını dik tutuşunda bir gurur var. Oyuncağı yapan ustanın gönlünde yatan kız olsa gerek bu bebek! Ya da yaşlı birisi ise gönlünde yatan gelini olmalı. J neden böyle bir oyuncak istedi tam olarak bilmiyorum. Sanırım yeğenine verecek. Ya da bu tio işlerle uğraşan halasına. Oyuncağı aldıktan sonra J’ye ufak bir hediye aldım. Bunca zaman ayrılıktan sonra ufak bir hediye buzları çözmeye yetecektir. Sonra da bir lokantaya gidip erken akşam yemeği yedim. Yemekten sonra vakit olduğu için kitap okumaya devam ettim. Romanın sonlarına yaklaşırken Dick North’un öldüğünü öğrendim. Vietnam’ın tek kollu gazisi, ekmeği çift ellilerden daha iyi dilimleyebilen, düzen ve tertibin temsilcisi, iyi aşçı Dick bir trafik kazasına kurban gitmişti. Aklıma ister istemez sabah ölüm haberini aldığım Koreli öğrenci geldi. Roman boyunca tüm olayların bir şekilde birbirine bağlanması ve tüm ölümlerin neden-sonuç bağlamında bulmacanın parçaları gibi birbirine uyum sağlaması beni romandaki kahramanın ölümü ile Koreli öğrencinin ölümü hakkında düşünmeye zorladı. Ben Dick North’u da sevmiştim. Ondaki ağırbaşlılığı, bir kadına olan bağlılığını, masasında uçları özenle sivriltilmiş beş kurşun kalemi bulundurmasını, roman anlatıcısının hayatında yediği en güzel sandviçleri hazırlayabiliyor olmasını sevmiştim. Hemen hemen bende pek az bulunan meziyetler...

Ardından da Inspector’s Call adlı oyuna gittim. Oyuna giderken amaçlarımdan birisi de Vietnam’da yaşayan, sanat ve edebiyatla ilgilenen İngilizce konuşabilen yabancılarla tanışabilmekti. Oysa her ne kadar bu amaçla gidiyor olsam da gittiğim zaman insanlarla tanışamıyorum. Yine kitabım ve ben! Tiyatro salonunun bir köşesinde oturdum ve oyun başlayana kadar okudum. Oysa salonun dışında insanlar fıkır fıkır konuşuyorlardı. Bir ara dışarı çıktım. Panolardaki ilanlara baktım. Bir tanesi Vietnam’da yaşayan İngiliz bir yazarın kitabıydı. Daha önce bir romanı yayınlanmış, şimdi de öykü kitabı çıkarmış. Uzun sarı saçlarıyla karizmatik bir görüntüsü var yazarın. Kitapları üzerine Guardian’da ve Observer’da yayınlanan eleştirileri okudum. Anlaşılan derin bir yazar. Panonun yanındaki bayana kitabı nasıl elde edebileceğimi sordum. Gruba elmek atmamı söyledi. Tamam anlamında başımı sallayıp tekrar salon girdim. Girişteki bayana laf olsun diye ‘Siz Taylandlıya benziyorsunuz, Taylandlı mısınız?’ diye sordum. Kız soruya hiç şaşırmamış gibi görünerek, ‘Hayır ama beni Taylandlıya benzeten ilk kişi siz değilsiniz’ dedi. Bunu söylerken bile bir Taylandlı gibi gülümsüyordu. Nereli olduğunu sormadım. Yüzündeki makyajın onu Taylandlı kadınlara benzettiğini de söylemedim? Hiç tanımadığım bir kadına durduk yere makyajından söz etmek herhalde pek de hoş bir davranış olmazdı.

Oyun güzeldi. Sonundaki hafif ‘twist’ izleyiciyi masumiyet konusunda ciddi bir sorgulamaya sürüklüyor. Bugüne kadar yaptığımız yanlışlardan dolayı kimse zarar görmemişse bu bizi masum yapar mı? İşin tuhaf yanı bu oyun da beni okuduğum kitabın konusuna götürdü. Hepimiz birbirimizle bağlıyız, birbirimizden sorumluyuz. Sheepman’in dediği gibi ‘Dance, Dance and Dance’. Yaptığımız her hareket, verdiğimiz her karar, ister istemez dünyanın bir yerinde, hiç tanımadığımız insanların hayatlarını etkileyebilir. Tıpkı Brad Pitt’in oynadığı ‘Babel’ filminde olduğu gibi. Japon bir turistin av sonrası tüfeğini bir Tunusluya vermesi Meksika’dan Amerika’ya göçmüş ve yıllardır kaçak olarak çocuk bakıcılığı yapan bir kadının Meksikaya geri gönderilmesine neden olabilir. Kullandığımız arabanın egzozundan çıkan gaz okyanusun ortasındaki bir adada kendi yetiştirdikleri ürünleri yiyerek yaşayan halkın topraklarını yükselen deniz suyunun altında bırakıyorsa hiçbirimiz ya da yaptığımız hiçbir hareket masum değildir.

Eve döndüğümde saat 10’a geliyordu. Sabah saat 6’da başlayan gün henüz bitmemişti. Bavulları hazırlamam gerekiyordu. Günlerdir ertelediğim işi sonunda yapmak zorundaydım. Televizyonu açtım. Bir yandan Nadal’ın maçını izlerken bir yandan elbiseleri bavula doldurdum. Yola çıkmadan önce son bir defa daha elmekleri okumak için internete bağlandım. M.’in sabah gönderdiği elmeğe yanıt yazmak istedim ama Derya google talk’da çevirimiçiydi. Kitabımın matbaadan çıktığını, Pazartesi günü eline ulaşacağını söyledi. Bu durumda Ulaş Bangkok’a gelirken benim kitabımı getiremeyecekti. Dolayısıyla eğer abim kitapları gelecek hafta postaya verirse ben kitabımı en geç bir ay içinde görebilecektim. Kendimi kışladayken çocuğu olduğunu öğrenen asker gibi hissettim o anda. Çok fazla düşünmeden bilgisayarı kapattım ve kendimi yatağa attım. Ertesi gün de uzun ve yorucu olacaktı. Saat 12’ye doğru, kitabıma kavuşup, sayfalarını karıştıracağım günü hayal ederek uykuya daldım.

UYKU

-1-

Ben böyle değildim. En azından beş yıl öncesine kadar sıradan bir işim, sıradan bir yaşantım, ufak da olsa bir arkadaş grubum vardı. Sabahları herkes gibi erkenden uyanır, banyomu yapar, dişlerimi fırçalar, traş olur, motoruma biner ve işyerime varırdım. Günlerim ve gecelerim birbirlerinden kesin çizgilerle ayrılırlardı. Akşamları saat on olduğunda yatağa girer, sabahları da saat altıda kalkardım. Sekiz saatlik uyku benim için günün vazgeçilmez bir parçasını oluştururdu. Yirmidört saatlik günümü üç eşit parçaya bölmüştüm. Uykudan arta kalan üçte ikilik bölümün yarısını işte harcardım. Diğer yarısını ise basit bir tanımlamayla geçiştirilemeyecek kadar çeşitli avareliklerle geçirirdim. Uykunun fazlasına ya da eksiğine tahammül edemezdim. Günlük yaşamım o kadar sıradandı ki yol kenarındaki bir ağacın bile benden daha renkli, daha heyecan verici deneyimlere sahip olduğunu düşünürdüm kimi zaman. Yanlış anlaşılmak istemem! Hiçbir zaman şikayet etmedim durumumdan. Kendi hâlimde, kendime yeten, işyerindeki tanıdıklarından başka pek bir dostu olmayan birisiydim. İşim de bu sıradanlıklara uyum sağlayacak türden sıkıcı ve tekdüze idi. Darphanede, o koca makinaların bastığı paraların seri numaralarını kontrol etmekti işim. Sabah dokuzdan akşam beşe kadar önüme konan destelerdeki paraları sayar, seri numaralarının aritmetik sırayı takip edip etmediklerini kontrol eder, makineden pürüzlü çıkan paraları ayırıp öğütme makinesine gönderir, onların yerine aynı numarada paraların basılması için gerekli formları doldurur ve yetkililere teslim ederdim. İşim tam olarak bundan ibaretti. Charlie Chaplin’in sabahtan akşama kadar makine bandı üzerinde önüne gelen aletlerin civatalarını sıkan kahramanı gibi gülünçtü durumum. Tüm günüm birden yüze kadar saymakla geçerdi. Bitince baştan başlardım. Bazen değişiklik olsun diye yüzden bire doğru sayar, bazen de ortadan başlayıp, bir ileri bir geri giderek desteyi bitirirdim. Sonuçta zamana karşı ciddi bir yarışımız yoktu. Ekonominin rayında olduğu ve enflasyonun düşük rakamlarda tutulduğu yıllarda para basma işi ağır ağır yapılırdı. Kimsenin acelesi yoktu! Sonuçta dışarıdaki insanlara yetecek kadar para vardı piyasada. Bizim işimiz daha çok eskiyenleri yenileriyle değiştirmek, gittikçe zenginleşen ülkeyi yabancı para birimlerinin işgaline karşı korumak için bol bol Dong basmaktı. Hazine ülkeye giren Dolarları piyasadan çekip, karşılığında Dong basmaya karar verdiği zaman başımızı kaşıyamayacak kadar meşgûl oluyorduk. Bunun dışındaki zamanlarda darphanede hayat durgun bir suda rüzgârın etkisiyle ağır ağır ilerleyen ufak bir kayığın hareketine benzerdi. Pek az kişi birbiri ile konuşur, yere düşen bir kalemin çıkardığı gürültü o kattaki herkes tarafından duyulurdu.

Darphanede çalışan tüm diğerleri gibi ben de alışmıştım kendi dünyamı darphanenin dünyasından ayırmaya. Her gün ellerim milyarlarca Dong’a değdiği hâlde, bir kere bile bu paraların benim olabileceğini hayâl etmemiştim. Gerçi kolay değildi masanın üzerine yığılan onca parayı görüp de uçuk kaçık hayallere dalmamak. Ama benimkiler masum denilebilecek, herkesin düşünebileceği türden şeylerdendi. Mesela ufak bir uçak alıp dünyayı gezmek ya da Pasifik Okyanusunun ortasında bir ada alıp, üzerine kale inşa etmek gibi parası olanların bile yapmayacağı şeyleri düşler, bir türlü geçmek bilmeyen zamanı bu şekilde aldatmaya çalışırdım. Gündüz düşleri aynı zamanda sinirlerimin yatışmasına da yardımcı olurlardı. Öyle ki işyerinden çıkarken çantalarımızı, cüzdanlarımızı ve ceplerimizi didik arayan bekçiye bile kızmazdım aşırıya kaçıp, apış arama kadar ellerini götürdüğü zamanlarda. Sonuçta darphaneye girerken üzerimizde ne kadar para olduğunu bildirmemiz, girişte bekleyen görevlilerin defterlerine miktarı kaydettirmemiz gerekiyordu. İçeride yemek de dahil hiçbir şeye para harcamamız gerekmediği için evlerimize dağılırken de üzerimizde aynı miktarda para bulunması şarttı. İçerideyken kendi paramıza dokunmamız neredeyse yasak olduğu için darphanenin parasına aynı gözle bakamazdık. Zaten arkadaşlar arasında destelerle masalara konan milyarlar değerindeki banknotlara para demezdik. Kimileri ‘iş’ derdi, kimileri ‘mal’. Dolayısıyla kendi paralarımız ile darphanenin paraları ya da malları arasında ciddi bir ayırım, asla birbirine karışmayacak iki nehir gibi akan iki ayrı hayat vardı. Hayallerimi işyerinden çıkar çıkmaz unuturdum. Darphanede çalıştığım yedi yıl süresince bir kere bile rüyamda para görmemiştim. Bunda şaşılacak bir şey var mı bilemiyorum! Sistem dışardaki beni içeri sokmama izin vermiyordu. Dışarıdakinin de içeriye girmesine izin yoktu. İşyerinden çıkınca genelde akşam yemeğini yemek için bir yerlere takılırdım. Bazen arkadaşlarla yol kenarlarındaki ufak lokantalara takılır, saat dokuza kadar sanki zamanı başka şekilde öldürmek olanaklı değilmiş gibi yemek yer, bira içer, kağıt oynar, şarkı söyler ve seyrek olsa da yanımıza oturan konsomatrislerle gönül eğlendirirdik. Bu tip eğlencelerden o zaman da pek haz almazdım. O yüzden arkadaşların davetlerini genelde reddeder, motorumu kentin dışına, evlerin ve fabrikaların seyrekleştiği yerlere sürer, yol üzerindeki kirli bir lokantada karnımı doyurur, saat dokuz olmadan evime dönerdim. Çünkü hayatımın döngüsünü devam ettirebilmem için saat onda yatakta olmam gerekirdi. Bu kutsal kitapta yazılmış gibi ciddi bir kuraldı benim için. Mini etekli konsomatrislerin boşalan bardaklara şişedeki soğuk birayı boşalttıkları, masadaki herkesin zilzurna sarhoş olduğu akşamlarda bile ben saat dokuz olmadan mekânı terkeder, evime varır, banyomu yapıp dişlerimi fırçalar ve saat tam onda yatağa girerdim.

UYKU

-1-

Ben böyle değildim. En azından beş yıl öncesine kadar sıradan bir işim, sıradan bir yaşantım, ufak da olsa bir arkadaş grubum vardı. Sabahları herkes gibi erkenden uyanır, banyomu yapar, dişlerimi fırçalar, traş olur, motoruma biner ve işyerime varırdım. Günlerim ve gecelerim birbirlerinden kesin çizgilerle ayrılırlardı. Akşamları saat on olduğunda yatağa girer, sabahları da saat altıda kalkardım. Sekiz saatlik uyku benim için günün vazgeçilmez bir parçasını oluştururdu. Yirmidört saatlik günümü üç eşit parçaya bölmüştüm. Uykudan arta kalan üçte ikilik bölümün yarısını işte harcardım. Diğer yarısını ise basit bir tanımlamayla geçiştirilemeyecek kadar çeşitli avareliklerle geçirirdim. Uykunun fazlasına ya da eksiğine tahammül edemezdim. Günlük yaşamım o kadar sıradandı ki yol kenarındaki bir ağacın bile benden daha renkli, daha heyecan verici deneyimlere sahip olduğunu düşünürdüm kimi zaman. Yanlış anlaşılmak istemem! Hiçbir zaman şikayet etmedim durumumdan. Kendi hâlimde, kendime yeten, işyerindeki tanıdıklarından başka pek bir dostu olmayan birisiydim. İşim de bu sıradanlıklara uyum sağlayacak türden sıkıcı ve tekdüze idi. Darphanede, o koca makinaların bastığı paraların seri numaralarını kontrol etmekti işim. Sabah dokuzdan akşam beşe kadar önüme konan destelerdeki paraları sayar, seri numaralarının aritmetik sırayı takip edip etmediklerini kontrol eder, makineden pürüzlü çıkan paraları ayırıp öğütme makinesine gönderir, onların yerine aynı numarada paraların basılması için gerekli formları doldurur ve yetkililere teslim ederdim. İşim tam olarak bundan ibaretti. Charlie Chaplin’in sabahtan akşama kadar makine bandı üzerinde önüne gelen aletlerin civatalarını sıkan kahramanı gibi gülünçtü durumum. Tüm günüm birden yüze kadar saymakla geçerdi. Bitince baştan başlardım. Bazen değişiklik olsun diye yüzden bire doğru sayar, bazen de ortadan başlayıp, bir ileri bir geri giderek desteyi bitirirdim. Sonuçta zamana karşı ciddi bir yarışımız yoktu. Ekonominin rayında olduğu ve enflasyonun düşük rakamlarda tutulduğu yıllarda para basma işi ağır ağır yapılırdı. Kimsenin acelesi yoktu! Sonuçta dışarıdaki insanlara yetecek kadar para vardı piyasada. Bizim işimiz daha çok eskiyenleri yenileriyle değiştirmek, gittikçe zenginleşen ülkeyi yabancı para birimlerinin işgaline karşı korumak için bol bol Dong basmaktı. Hazine ülkeye giren Dolarları piyasadan çekip, karşılığında Dong basmaya karar verdiği zaman başımızı kaşıyamayacak kadar meşgûl oluyorduk. Bunun dışındaki zamanlarda darphanede hayat durgun bir suda rüzgârın etkisiyle ağır ağır ilerleyen ufak bir kayığın hareketine benzerdi. Pek az kişi birbiri ile konuşur, yere düşen bir kalemin çıkardığı gürültü o kattaki herkes tarafından duyulurdu.

Darphanede çalışan tüm diğerleri gibi ben de alışmıştım kendi dünyamı darphanenin dünyasından ayırmaya. Her gün ellerim milyarlarca Dong’a değdiği hâlde, bir kere bile bu paraların benim olabileceğini hayâl etmemiştim. Gerçi kolay değildi masanın üzerine yığılan onca parayı görüp de uçuk kaçık hayallere dalmamak. Ama benimkiler masum denilebilecek, herkesin düşünebileceği türden şeylerdendi. Mesela ufak bir uçak alıp dünyayı gezmek ya da Pasifik Okyanusunun ortasında bir ada alıp, üzerine kale inşa etmek gibi parası olanların bile yapmayacağı şeyleri düşler, bir türlü geçmek bilmeyen zamanı bu şekilde aldatmaya çalışırdım. Gündüz düşleri aynı zamanda sinirlerimin yatışmasına da yardımcı olurlardı. Öyle ki işyerinden çıkarken çantalarımızı, cüzdanlarımızı ve ceplerimizi didik arayan bekçiye bile kızmazdım aşırıya kaçıp, apış arama kadar ellerini götürdüğü zamanlarda. Sonuçta darphaneye girerken üzerimizde ne kadar para olduğunu bildirmemiz, girişte bekleyen görevlilerin defterlerine miktarı kaydettirmemiz gerekiyordu. İçeride yemek de dahil hiçbir şeye para harcamamız gerekmediği için evlerimize dağılırken de üzerimizde aynı miktarda para bulunması şarttı. İçerideyken kendi paramıza dokunmamız neredeyse yasak olduğu için darphanenin parasına aynı gözle bakamazdık. Zaten arkadaşlar arasında destelerle masalara konan milyarlar değerindeki banknotlara para demezdik. Kimileri ‘iş’ derdi, kimileri ‘mal’. Dolayısıyla kendi paralarımız ile darphanenin paraları ya da malları arasında ciddi bir ayırım, asla birbirine karışmayacak iki nehir gibi akan iki ayrı hayat vardı. Hayallerimi işyerinden çıkar çıkmaz unuturdum. Darphanede çalıştığım yedi yıl süresince bir kere bile rüyamda para görmemiştim. Bunda şaşılacak bir şey var mı bilemiyorum! Sistem dışardaki beni içeri sokmama izin vermiyordu. Dışarıdakinin de içeriye girmesine izin yoktu. İşyerinden çıkınca genelde akşam yemeğini yemek için bir yerlere takılırdım. Bazen arkadaşlarla yol kenarlarındaki ufak lokantalara takılır, saat dokuza kadar sanki zamanı başka şekilde öldürmek olanaklı değilmiş gibi yemek yer, bira içer, kağıt oynar, şarkı söyler ve seyrek olsa da yanımıza oturan konsomatrislerle gönül eğlendirirdik. Bu tip eğlencelerden o zaman da pek haz almazdım. O yüzden arkadaşların davetlerini genelde reddeder, motorumu kentin dışına, evlerin ve fabrikaların seyrekleştiği yerlere sürer, yol üzerindeki kirli bir lokantada karnımı doyurur, saat dokuz olmadan evime dönerdim. Çünkü hayatımın döngüsünü devam ettirebilmem için saat onda yatakta olmam gerekirdi. Bu kutsal kitapta yazılmış gibi ciddi bir kuraldı benim için. Mini etekli konsomatrislerin boşalan bardaklara şişedeki soğuk birayı boşalttıkları, masadaki herkesin zilzurna sarhoş olduğu akşamlarda bile ben saat dokuz olmadan mekânı terkeder, evime varır, banyomu yapıp dişlerimi fırçalar ve saat tam onda yatağa girerdim.

Kafka ve Murakami

5 Haziran 2006 – 19:14 – Ev

Kafka’yı Kafka yapan en önemli özelliklerinden birisi hiç kuşkusuz alabildiğine gülünç olmasıdır. Bir düşünelim! Gregory Samsa bir sabah uyanır ve kendisini dev bir hamam böceğine dönüşmüş olarak bulur. Daha ilk cümlede Kafka ciddi olmadığını, şaka yaptığını söylemektedir. Hatta ciddi olsa bile, o ciddiyetin etrafında dönebileceği bir gülünçlük payı vardır hikayenin özünde. K. hiçbir zaman varamayacağı bir şatoya ulaşmak için deli dana gibi dolaşır ortalıkta. Öyle ki bir akşam üzeri K. bulunduğu yerden artık bir işkence makinesine dönüşen şatoya bakarken, şatonun varlığından kuşku duymaya başlar. Yine aynı şekilde ‘Dava’da kahramanımız suçunu bilmeden yargılanır. Hep o aynı ironik gülünçlüğün arkasına sığınır Kafka. Ve bu sığınma ile içinde yaşadığı toplumdan, yalnızlığından, çocukluğunun her dakikasını cehenneme çeviren babasından ve hatta ele avuca sığacak şeyler yazamamış olmaktan intikamını alır. Kafka’nın bu gülünçük abidelerini günümüzde en iyi takip –taklit olmadığı kesin- eden modern bir yazardan söz etmek istiyorum. Bana kalırsa Kafka’yı anlamak için onu da bir nebze anlamak gerekiyor. Her ne kadar yaşadıkları toplumlar birbirlerine pek benzemese de sanırım Kafka’nın bir türlü varamadığı şatoya varmış bir yazar o.

“Wind-up Bird Chronicle”, “Sputnik Sweetheart” ve “Dance, Dance, Dance” gibi kitapların Japonyalı yazarı Haruki Murakami’den söz ediyorum. Dün akşam evde oturmuş, ‘Dance, Dance, Dance’den bir bölüm okuyordum. Romanın kahramanı –aynı zamanda anlatıcısı- olan kişi ise ben ilgili satırları okuyorken evinde oturmuş Kafka’nın “Dava”sını okumaktadır. Aramızdaki benzerlik yok denecek kadar az. O bir yazar. Kendisini kapitalist toplumun çarklarına ayak uydurmak zorunda kalmış, makineden farklı olmadığını düşünen bir “kar temizleyicisi” olarak görür. Çünkü yollara düşen karların birileri tarafından temizlenmesi gerekmektedir. Birilerinin lokantaları gezip, fotoğraf çekip, tatlarına bakılan yemekler hakkında yazılar yazması gerekmektedir. O da sevmese de bu işi yapar. Ben ise mesleğini severek yapan bir öğretmenim. O kitap okurken bira içmektedir. Ben demlediğim çayı şeker kalmadığı için acı acı içmekteyim. Böylece çayın da bira gibi bir tadı oluyor denilebilir. Ama ikimiz de kitabı bir yana sallayıp rahatlıkla uykuya dalacak kadar yorgunuz. Ertesi günün sabahı kapı çalınır ve kahramanımız kapıyı açar. Kapıda iki polis durmaktadır. Eve gelen polisler kahramanımızı karakola götürmek isterler. Bu sırada benim kapımı da birileri çalmıştır. Ütü yapmak için gelen orta yaşlı kadın kapıda dikilmekte, çeyrek İngilizcesi ile dün geldiğini ve beni evde bulamadığını söylemektedir. O karakola giderken ben evimde, pek de rahat olmayan koltuğumda bir sağa bir sola dönerek okumaya devam ettim. Bu sırada eve gelen kadın ütü yapmaya başladı. Karakola vardıklarında kahramanımız neden zorla karakola getirildiğini öğrenmek ister. Fakat polisler soruları önce kendilerinin soracaklarını söylerler. İlk soru kahramanımızın dün geceyi nasıl geçirdiğidir. Bir yandan sorgulama odasındaki masanın üzerindeki kül tablasının kaç yüzyıldır orada olduğunu düşünerek kahramanımız soruya net bir biçimde yanıt verir. “Evdeydim ve inanmayacaksınız ama Kafka’nın ‘Dava’sını okuyordum” der. Polislerin Kafka’dan haberleri yoktur. Soruşturma devam eder. Sonunda kahramanımız soruşturmanın amacını öğrenir ve başının ciddi anlamda belaya gireceğinden korktuğu için yalan söyleyerek sorgulamayı atlatır.

Murakami’nin romanlarının en büyük özelliklerinden birisi modern Japonya’yı derinlemesine anlatıyor olması. Genelde uçuk kaçık karakterlerle başlıyor hikayelerine. Her romanında mutlaka okumayı seven birileri var. Bunun yanında bu entellektüel karakterin karşısına çıkan, züppeliğiyle entellektüel karakteri şaşırtan, değiştiren, kendisine bağlayan bir genç kız da var. Romanın genel gidişinde kaybolmalar, sırra kadem basmalar, ortada hiçbir neden yokken öldürülmeler sıklıkla karşımıza çıkar. Bu yolla yazar irrasyonel bir yöntemi romanına sokmaya hep hazır görünür. Çünkü hemen her kahraman sorunludur ve sorunlarını çözmek için yalnızlığa, karanlığa ihtiyaçları vardır. Karakterlerden başka bir de olayların oluşum süreci, neden-sonuç bağlamını inkâra varan şok edici gelişmeler Murakami’nin önemli özelliklerinden birisi. Örneğin yazarın karanlık mekanlara, derin kuyulara, yüksek yerlere, ıssız adalara karşı ciddi bir hayranlığı var. Hemen her romanında bu yerlere bıraktığı kahramanlarını yalnızlık, özgürlük, modern yaşamın açmazları gibi konularda düşündürür, okuyucuyu yorucu ama bir o kadar da heyecan verici bir seyahate çıkarır.

Örneğin ‘Wind-up Bird Chronicle’da kuyunun dibine kendi rızasıyla inen kahramanımız orada günlerce oturur, benliğini, geçmişini düşünür, derinlemesine çözümlemeler yaparak okuyucuyu Calvino’nun hikayelerinin ardından kalan düşünsel boşluğa benzer nitelikte karmaşık bir duygu yoğunluğuna sürükler. Aynı tarz felsefi çözümlemeler ‘Dance, Dance, Dance’de otelin karanlık bir katında mahzur kalan kahramanı ile karşımıza çıkar. ‘Sputnik Sweetheart’da ise dev dönme dolabın en tepesinde unutulan kadın, kaldığı otel odasının penceresine gözünü diktiğinde, günlerdir kendisini takip eden adamın yine kendisiyle yatak odasında seviştiğini şaşkınlıkla izler. Tüm bu yalnız kalmalarda okuyucuyu beklenen sona hazırlamak gibi bir amaç yoktur. Çözümleme orada başlar ve biter. O anlık gelişmelerin izlerini ilerki bölümlerde görmemize rağmen ciddi etkilerini hissetmeyiz. Murakami an ile uğraşır ve asıl derdi trajik bir olayı gülünç hâle dönüştürüp, okuyucuyu duygusal dalgalanma ile yormaktır.

Başlangıçta sözünü ettiğim Kafka ile Murakami arasındaki benzerlikler saymakla bitmez. Ama sanırım ne Kafka’yı ne de Murakami’yi derinlemesine tanıyorum. Eğer bir aksilik çıkmazsa Murakami’nin bu romanından sonra, başka bir romanını (Kafka on the Shore) okuyacağım. Sonra da belki Ronald Hayman’ın “K: A Biography of Kafka” adlı kitabını bir daha okurum.