Yazma Lisansı

Vapurların eski aşklar gibi durmaksızın gözümün önünden geçtiği bu sahil mekânını iyi buldum. Oturdum bir tabureye, çay söyledim az ileride semaverde çay yapıp 2 liraya satan açıkgöz adamdan. Çıkardım defterimi, başladım yazmaya. Her bir cümleyi yazdıktan sonra başımı kaldırıp, birkaç metre ileride balık tutan gençlerin oltalarına bakıyordum. Sanki onların balığı düşecekti benim defterime. Uzun süredir yazmayı tasarladığım öyküye nihayet başlayabilmiştim. Demek eksiğim buymuş; yumruk olup sahili döven deniz, yerde buldukları pet şişeye vurdukça vuran çocuklar, sudan çıkacak hamsileri bekleyen kediler, ellerinde haritalarıyla gezen turistler… Birinci sayfanın sonuna yaklaşmış, soğumakta olan çaydan bir fırt çekmek için sabırsızca yazıyordum ki önümde dev bir gölge belirdi. Başımı kaldırdım, resmi elbisesi ve gayri-resmi bıyığıyla bir bekçiye benziyordu bu.

- Merhaba hanfendi?

-Me, merhaba!

-Kusura bakmayın rahatsız ettiğim için ama ne yazdığınızı öğrenebilir miyim, sizin için mahsuru yoksa?

-Ne ne, na nasıl yani? Size ne benim ne yazdığımdan? Hem siz kimsiniz?

-Hanfendi, polisim ben. İşte bu da kimliğim. Sadece ne yazdığınızı öğrenmek istiyorum.

-İyi ama neden? İstediğimi yazarım. Değil mi? Kimi ilgilendirir benim ne yazdığım?

-Hayır hanfendi, maalesef istediğinizi yazamazsınız. Kanunlar var, kurallar var. Dingonun ahırı mı burası, öyle herkese her istediğini yazsın?

-İyi ama memur bey, ben sadece yazıyorum. Yayınlama aşamasında yaparsınız, zaten yapıyorsunuzdur ya neyse, o aşamada yaparsınız sansürü.

-Hah işte hanfendi. Biz sansür yapmak istemiyoruz. Sansür yapmaktan kaçınmak için yazılanları daha yazılmadan ortadan kaldırıyoruz. Böylece ifade özgürlüğüne bir halel de gelmiş olmuyor. Malum, Avrupa Birliği falan, hükümetin başı sıkışık.

-Ba ba bakın memur bey, ben sıradan bir öykü yazıyorum. Bunun ne siyasetle ne de başka türlü bir yasadışılıkla ilişkisi var. Bundan emin olabilirsiniz?

-Olamayız hanfendi. Maalesef olamayız ve olamadığımız için de işimizi şansa bırakamayız.  

-İyi ama daha konuya bile girmedim. Öylesine boğazı betimliyordum. Martılar, balıkçılar, boğazın dalgaları falan filan. Karakterleri yazmaya birazdan başlayacaktım.

-Ha, demek zamanında geldim. Yalnız, ben konuya girmeden önce şu formu doldurabilir misiniz? Soruşturmanın devamında bana yardımcı olması açısından bu form önemli.

- Ne formuymuş bu? Bir bakıym!

-Bu arada ben çay söylüyorum. Size de alayım mı bir çay? Bu soğumuş.

-Ama bu formda öyküdeki karakter sayısı, karakterlerin meslekleri, birbirleriyle olan akrabalık ilişkileri, olayların geçtiği yerin adı soruluyor. Ben bunların pek çoğuna henüz karar vermedim.

-İyi ya işte, yazar hanım. Bu form size yardımcı olur. Çabucak bu eksikleri tamamlarsınız.

- Ama memur bey, ben bu şekilde çalışmam. Yani, öykü yazıldıkça kendi karakterlerini yaratır, ben onları takip ederim. Öyle işin başından sonunu bilerek yazmam öykülerimi. Belki başka yazarlar her şeyi baştan planlayıp, yapıyor olabilirler. Ben farklıyımdır.

-Bakın hanfendi, devletin memuruna zorluk çıkarmayın. Bu formu eksiksiz doldurun. Öykünüz bittiğinde yayınlanmasını istiyorsanız bu formun Kültür Bakanlığı’na en yakın zamanda ulaştırılması ve Bakanlık müfettişleri tarafından onaylanması gerekiyor.

- Ama neden?

- Çünkü geçen ay bir dergide yayınlanan öykünüzde, koşan bir adam yolda yürümekte olan polis memurunu geçiyordu. Bakanlık yaptığı incelemede, yazmış olduğunuz öykünün halka, “eğer hızlı koşarsanız polisin elinden kurtulabilirsiniz” türünden tehlikeli bir mesaj verebileceğini öngördü. Fakat, yayınlanmış yapıtlara sansür uygulamayı AB müktesebatına ters bulduğu için müdahale etmemeyi tercih etti. Bu yüzden sizin bundan sonra yazacağınız yapıtları, yazılma aşamasında elden geçirmek istiyor. Yani amacımız sizi sansürlemek değil, öykünüzü sansür gerektirmeyecek hale getirmek.

- A, anlamadım! Böylesi daha kötü değil mi? Benim elimden çıkan yapıtı, sağından solundan kırpıp, bir hilkat garibesine dönüştürdüğünüzde, ben ona nasıl benim yapıtım diyebilirim? Saçma sapan bir iş yaptığınızın farkında mısınız?

- Sorgulamayın hanfendi, formu doldurun. Siz doldurmuyorsanız, ben doldurayım. Verin bana kalemi de! Yıllarca düşünce özgürlüğü dediniz. Tamam düşünmekte özgürsünüz. Ama söyleyemezsiniz aklınızdan geçen her şeyi. Yazın karakterlerin adlarını birer birer.

- Yazmadığım öykünün henüz var olmayan karakterlerinden mi bahsedeceğim.

-Evet, en ufak kırıntılar bile işimize yarayacak bilgiler içerir. Söyleyin bakalım, kimler var bu öyküde?

-Ali, Süleyman ve Rıfkı adında üç kardeş, öykünün başında boğazda balık tutuyorlar. Oldu mu?

- Dalga mı geçiyorsunuz hanfendi? 2010 Mayıs ayında, adları İlker, Başer ve Soner adlı üç kardeşin boğazda balık tutarken ettikleri kavgadan bahseden bir öykü yazmıştınız. Aynı şeyi yazamazsınız, beni de kandıramazsınız!

-Yazdığım tüm öyküleri ezberlediniz mi?

-Evet, işim bu. En çok kullandığınız sözcük “heves”, en gereksiz yere kullandığınız sözcük “meltem”, en sık seçtiğiniz konu “varoşlarda büyümüş çocukların ve gençlerin hüzünlü hikayeleri”.

-Tamam, susma hakkım var mı? Zaten şu anda yazmakta olduğum öykünün karakteri dilsiz ve sağır birisi. O yüzden öyküde pek konuşma yok. Sadece betimlemeler.

-Olmaz öyle şey, sizin öykülerinizde betimlemeler asla öykünün ana kısmını oluşturmaz. Diyaloglara önem veren bir kişisiniz. Hatta okuduklarıma dayanarak yazdığınız betimlemelerin yetersiz ve çiğ kaldıklarını söyleyebilirim. Diyaloglarda iyisiniz. Bence böyle devam edin yalnız etrafınızdaki insanların konuşmalarına azıcık kulak misafiri olun. Yazdığınız bazı diyaloglar fazlasıyla eklektik ve yapay geliyor kulağa. Yazdıklarınızı seslice okuyun bir kere, düzeltmeleri ona göre yapın.  

-Beni bu kadar tanıyorsanız, buyurun yazın benim yerime. Anlaşılan beni de üslubumu da çok iyi biliyorsunuz. O halde benim yerime de yazabiliyor olmalısınız.

-Olmaz öyle şey. Yazar ve yazılan iki farklı şeydir. Ben yazılanları biliyorum, yazarı değil. Hadi söyleyin artık, kim bu öyküdeki karakterler.

-Söyleyemem memur bey, bilmiyorum. Vallaha billaha bilmiyorum.

-Bu konuşan siz misiniz yoksa varoşlarda emniyet sübabı olarak inşa edilmiş bir camiden çıkan bir delikanlı, polise, cebinden çıkan çakının kendisine ait olmadığını mı anlatmaya çalışıyor?

-Ne, deli misiniz siz memur bey? Benim ben, yarım saattir vaktimi çalıyorsunuz, şimdi de yalancılıkla itham ediyorsunuz.

-Karakterler lütfen. Bakın sizden sonra bir şair bir de senaryo yazarı var sırada. Daha fazla almayın vaktimi.

- Tamam, tamam, yazın. Siz de kurtulun, ben de kurtulayım. Ana karakter, 15. yüzyılda boğazı geçerken batan bir kayıkta hayatını kaybeden bir genç kızın hayaletinin günümüzde geri gelmesi ve İstanbul’u anlatması.

- Öyküde polis var mı?

-Şimdilik yok ama olabilir.

-Olmasın. Asker var mı?

-Çarşı iznine çıkmış bir askerle karşılaşacak kız, aşık olacak ama hayalet olduğu için…

- Anladım, o askeri çıkarın. Askerleri aşık olan zayıf erkekler olarak yansıtamazsınız.

-Nasıl yani, aşık olamaz mı askerler?

-Bu tartışmaya girmeyeceğim hanfendi. Devam edin, öykünüzde ülkemizi ziyaret edecek turistleri ve işadamlarını rahatsız edecek türden gereksiz betimlemeler var mı? Kirli sokaklar, toplanmamış çöpler, başıboş köpekler falan…

- Olabilir, yani hayalet pis bir sokaktan geçecekti ve orada dilenen bir çolağa yardım edecekti.

-Olmasın. O dilenciyi de çıkar öyküden. Yerine zengin bir adam koy, arabası da olsun. Bıktı artık bu millet sizin toplumsal gerçekliğinizden. Hayal kurun azcık, hayal…

-Tamam memur bey, kızmayın.

-Hem öyle kuru taklitleri de bırakın. Satmayın artık Latin Amerika’dan, Rusya’dan devşirdiğiniz konuları. Özgün olun.

-İyi ama benim öyküm özgün olacaktı, sayenizde olamayacak.

-Gerek yok, önemli olan halkın hükümete güvenidir. Halk hükümete güvensin ki istikrar sürsün, insanlar mutlu mesut para harcamaya devam etsinler. Sizin gibi hep çirkini betimleyen yazarları okuyarak insanlar sadece şikâyetçi olurlar, ellerindekini beğenmemeyi öğrenirler. Umut verin azcık, umut…

-azıcık

-ha?

-azcık değil, azıcık.

-Saçmalamayın hanfendi, konuşuyoruz. İstediğim gibi söylerim. istersem hepsini küçük harfle söylerim, istersemarayahiçboşlukbırakmadansöylerim. Konuşan benim, söz benim, devir benim.

-Diyemezsiniz, dedirtmem. Verin o formu bana, yırtacağım onu.

-N’apıynuz hanfendi? Resmi bir evrak o.

-Sizin de resmi evrakınızın da canı cehenneme!

-Hah, işte o lafı da söyleyemezsiniz.

-Söylerim, ben bir yazarım. Ne yazacağımı sormam size.

-Memura mukavemet, yasayı uygulamayı engellemek ve yasak kelimeleri kullanmak. Sizi tutukluyorum hanfendi. Derdinizi karakolda anlatırsınız…

-Tamam, kelepçeye gerek yok. Geliyorum. Umarım karakolda sıradan bir polis vardır. Boktan bir öykü yazayım da kafam dağılsın dedim, şu başıma gelene bak. Bir de üzerinde ciddi ciddi düşünsem, uzun uzun kurgulasam, siyasi görüşlerimi ince ince örsem; kim bilir neler gelirdi başıma…

-Yürüyün hanfendi, yürüyün. Ayakkabınızın rengini sakın yazmayın öykülerinizde. Karışmam!

Türkiye'den Mektuplar 18

Günler yoğun geçiyor. Yapacak çok iş var –dersler, üç defa anlatsam da anlamayan öğrenciler, sınavcık kâğıtları, ödevler, ders hazırlıkları, çözümlerin yayınlanması, yapılacak projeler ve dönem ödevleri, gerekli gereksiz toplantılar, iletişimsizlikten doğan yığınla sorun…- , bunun yanında bir gündeki saat sayısı halen yirmi dört. Dolayısıyla sürekli olarak, ders çalışmadan, okumadan ve yazmadan çalıyorum. Böyle olunca da iyice seyrekleşti yazılar. Sınava da girmedim zaten. Girsem de kalacaktım, girmesem de! Beni asıl tedirgin eden ise seyrekleşen yazılar. Ekim ayının ortasına geldik ama ben bu ay boyunca sadece tek bir yazı koymuşum sayfaya. İşin tuhafı hakkında yazılacak çok şey var. Üzerinde yazmak istediğim şeylerin listesi durmaksızın uzuyor ama ben ya tembellikten ya da diğer işlerin yoğunluğunu bahane etmekten, bilgisayar başına oturup, ciddi iki laf edemiyorum. Oysa hayatın yoğunluğunu mazeret olarak öne sürüp, yazıya ve sanata zaman ayıramayanlara hep kuşkuyla yaklaşmışımdır.

Yazı, hayatımın önüne geçmiyorsa ben kendimi yazar olarak tanıtabilir miyim insanlara? Tanıtmıyorum da aslında! Çok az kişi biliyor yazdığımı, bilenler de yazdıklarımı okumadıkları için ne yazdığımı bilmiyorlar. Dolayısıyla okulda öğretmen Ali’yim, o kadar. Aslına bakılırsa bundan çok memnunum. Çocuklar bazen geliyorlar, “Hocaaaaam, kitabınız varmış, hafta sonu alıp okuyacağım.” diye. “İyi” diyorum tarafsızca, ne al diye salık veriyorum ne de alma diye. Okunmak ya da okunmamak pek umurumda değil, sadece yazmak umurumda. Başkaları için yazmıyorum, kendim için –Kafka’nın (Jeremy Irons) kendi adını taşıyan filmde devrimcilere verdiği yanıt geliyor şimdi aklıma “I write by myself, for myself”- , başkalarını kendimde bulmak için, başkalaşmak için ve en çok da mutlu olmak için yazıyorum. Hayatta yazarak çoğalmaktan, yaparak dünyaya katılmaktan, düşünerek hayata bulanmaktan daha önemli ne olabilir ki? (Çok zavallı bir cümle oldu bu sonuncusu, ama silmeyeceğim. Hayat gibi küf kokuyor böyle yapmacık cümleler, küf ve pas. Ağıza alınıp tükürülmek istenen meyve çürüğü gibi, bırak kalsın dilinin üstünde, ağzının daracık karanlık boşluğunda; yut onu kendini zorlayarak, yut pisliği ki bir daha ısırmayasın küflü ekmeği. Bırak, sırıtsın tüm zavallılığıyla.)

Geçtiğimiz hafta, yani henüz tam anlamıyla geçmemiş olan ama geçmiş olmasını dilediğim hafta, zor başladı, kolay devam etti, sonlara doğru tekrar zorladı ve en sonunda TV karşısında B. Ç. İzlerken, uyuklayarak bitti. Her şeyi anlatmış olmak ve gerginliğin kaynağını doğru tespit etmiş olmak için, en baştan, kafamın tasını attıran ilk deneyimlerden başlayayım.

Geçen hafta okulda nöbetim vardı. Her dönem en az bir kere olmak üzere, her öğretmen bir Pazar gününü, öğrencilerle gidilecek etkinlikler için feda etmek zorunda. Bu zorunluluk zaten işe başlamadan önce imzaladığım sözleşmede yazılıydı dolayısıyla buraya kadar bir sorun yok. Sabah erkenden uyandım, üç-beş sayfa kitap okudum, birkaç kelime not aldım defterime. Sonra da hazırlıklarımı yapıp çıktım yola. Bildiğim kadarıyla benimle birlikte ilkokul öğrencilerini yakından tanıyan, ilkokul konusunda deneyimli bir öğretmen arkadaş daha görevli bu Pazar. Dolayısıyla kafam rahat, endişelerim az. O bana ne yapacağımı söyleyecek, ben de yapacağım. Okulda çalışmaya iki ay önce başlamış bir öğretmen olarak sanırım bu kadarcık kafa dinginliğini hak ediyorum. Yoksa sorumluluktan kaçan birisi olduğumdan değil.

Okula vardım. Her zamanki gibi, arkadaki yemekhane kapısından girdim ve doğrudan yurda gittim. Pazar günü etkinliğinden sorumlu olan müdür yardımcısı ön kapıda olduğu için onu göremedim. Yurda varınca Müdür Yardımcısını aradım, bana ön kapıda olduğunu ve benim oradaki deftere imza atıp, ondan etkinliğe gidecek çocukların listesini almam gerektiğini söyledi. Ben de gittim, listeyi aldım, göreve zamanında geldiğimi kanıtlayan imzamı attım.  Saat daha dokuza çeyrek var. Bu arada diğer öğretmen arkadaşın henüz gelmemiş olduğunu öğrendim. “Gelir herhalde, Pazar gününün uyuşukluğudur, ailesi vardır, çocuğu öksürüyordur, arabası bozulmuştur, herkes benim gibi Pazar sabahı saat 6’da uyanmıyordur ki! Yani en azından mutludur!” dedim kendi kendime.

(Burada bir parantez açıp küçük bir özeleştiri yapayım. Ben “aşırı” derecede naif bir insanım. Demek bunu fark etmem için Türkiye’ye gelmem gerekiyormuş. Çünkü Türkiye’de işlerin çoğu karşılıklı güven, hoşgörü, güler yüz gibi iyi tanımlanmamış insanlar arası muğlak davranışlarla/tavırlarla hallediliyor. Yani iş tanımı yok, işin sınırları da belli değil, içeriği de! Dolayısıyla, birilerini ya da bir şeylerin etrafında sittin kere dolanarak bulutsu bir hava yaratıyorsunuz ve bu bulutsu havanın içinde kalanlar iş oluyor, dışında kalanlar da bir sonraki kişiye ya da bir sonraki sefere kalıyor. Karşılıklı güven, hoş görü zart zurt da devreye girince zaten kimse sizin yaptığınız işin kalitesine bakmıyor. Ben insanlara güvenme konusunda genelde hiç zorlanmam. İnsanlara güvendiğim için de insanların beni kullanmasına kolay izin veririm. Ve buna da fedakârlık, diğerkâmlık maskesini giydirdiğim için –öğretmeniz ya!-, ne halimden gocunurum ne de bana bunları yapanlara karşı bir kin beslerim.  Eeee, insan eşek olunca semer vuran da çok oluyor. Hele hele Türkiye’de, bu çok daha acı verici, çok daha yıpratıcı bir duygu. Parantezi kapatıp konuya döneyim.)

Ardından da yurda geri döndüm. Çocukları topladım, yoklama almaya başladım. Saat 9’a doğru da çocuklarla beraber okulun ön kapısına gittik. Gerçi diğer öğretmeni bulamadığım için yoklama alırken sorun yaşadığımı söyleyebilirim. Bunun en önemli iki nedeni vardı. Birincisi listedeki bazı çocuklar hafta sonu evci çıkmışlardı ve onların yerine listede olmayan çocuklar etkinliğe –yuvarlama (bowling) oynamaya- gitmek istiyorlardı. Dolayısıyla liste allak bullak oldu birkaç dakika içinde. Listede olup da gelmeyecek olanlar, listede olmayıp da gelmek isteyenler, listede olup da henüz aramıza teşrif etmemiş olanlar, listede olup da gitmemek için hasta numarası yapanlar, listede olmayıp da listede olmayı isteyip adını yazdırdıktan sonra vaz geçip listeden adının silinmesini isteyenler… İkinci neden ise çocukların yerlerinde durmamalarıydı. İki saniye hareketsiz kalamıyorlar ki sayayım, kimlerin gelip kimlerin gelmediğini kontrol edebileyim. Bu arada çocukların bazıları ya henüz aşağıya inmemişlerdi ya da yemekhaneden henüz çıkmamışlardı. Bütün bu kargaşaya rağmen, yaklaşık 60 çocukla, okulun ön kapısına vardık. Müdür yardımcısı diğer öğretmen arkadaşın hasta olduğunu ve gelemeyeceğini saat dokuza beş kala söyledi. Yani otobüsün kalkmasına beş dakika kala. O da yeni öğrenmiş. Görevli öğretmen arkadaş hasta olmaya ya da hasta olduğu için gelemeyeceğine dokuza on kala karar vermiş olacak ki dokuza beş kala bize haber etmiş.

Yapacak bir şey yoktu. Arkadaş hasta olmuş, insan bilerek isteyerek hasta olmaz ki! Hem nereden bilsin görevli olduğu Pazar sabahı hasta olacağını? Onu da düşünmek lazım! Zaten sorun hasta olan öğretmende değil, bu tür belirsiz (contingent anlamında, uncertain değil) durumlarda izlenecek prosedürün takip edilmemesi ya da böyle bir prosedürün külliyen var olmaması. Alelacele çocukları bir daha saydık ve okulun kapısının önüne kısa süre için park eden otobüse apar topar bindik. Tam yola çıkacakken, lise 2’lerden bir öğrenci bindi otobüse. Bana yardımcı olsun, ilkokul çocuklarına abilik (ağabeylik) yapsın diye. İyi ki de geldi. Onun sayesinde içim bir nebze rahatladı. 53 bıcır bıcır çocukla yuvarlama oynamaya gitmek ve sağ salim geri dönebilmek cesaret isteyen bir iş. Yapılamayacağından değil, sorumluluğun ağırlığından. Sonuçta çocuklardan birinin başına bir şey gelse, bunun için hesap verecek olan kişi, başlarındaki öğretmen olarak ben olacağım. Yoksa kimse, bir lise 2 öğrencisine hesap sormaz neden çocuklara bakmadın diye. Neyse ki bizim okulda abilik/ablalık kavramı, ciddiye alınan ve küçüklerin saygı duyduğu bir “kurum”, neredeyse bir “marka”, haline getirilmiş. Çocuklar abilerini öğretmenlerini dinledikleri kadar dinliyorlar. Tabii bunun tersi de doğru. Çocuklar abilerini öğretmenlerini dinlemedikleri kadar dinlemiyorlar.

Yol kısa sürdü. Liseli öğrenci otobüste tekrar yoklama aldı, ben de otobüsün içinde gezinip, çocuklara önlerindeki ekranla oynamamalarını tembihleyip durdum. Vardığımızda AVM henüz açılmamıştı. Bir süre dışarıda bekledik. Sağ olsun,  güvenlik görevlileri yardımcı oldular, bizi tek tek o x-ışınlı yerden geçirtmediler. Yandaki bir kapıdan hızlıca girdik. Girer girmez de curcuna başladı tabii. Neyse ki yuvarlama oyunu kuralları baştan belli ve topun atıldığı yerdeki ekran tarafından oyuncuları yönlendiren gelişmiş teknolojiyle donatılmış bir oyun. Bu durum işimizi bir hayli kolaylaştırdı. Çocukların adlarını tek tek sisteme girdikten sonra gerisi zaten kendiliğinden geldi. Ekranda adlar göründüğü için, çocuklar “Sen çok oynadın, biraz da ben oynayayım” gibisinden kavgalara girişmediler. Tek sorun şeritlerden birindeki bozulan makineydi. Malum, top atıldıktan sonra sistem topu otomatik bir sistemle geri getiriyor. Ama en sağdaki şeritteki makine tıkanıp duruyordu. Birkaç defa sistem durdu, ışıklar söndü, çocuklar diğer şeritlere kaymak, aralara sıvışmak için fırsat kollamaya başladılar –Ne kadar da benziyor çocuklar büyüklere?-. Bazıları da ellerini bozuk makara sisteminin içine sokmaya çalışıyorlardı. Bir ellerini kaptırsalar, koparıp atacak o makine parmaklarını. Görevli arkadaş gelip, makineyi tamir edene kadar çocukları uzak tuttum makaradan. İş halledildikten sonra çocuklar kaldıkları yerden devam ettiler.

Böylece yaklaşık bir saat kadar oynadılar, gülüştüler, kızdılar, hayal kırıklığına uğradılar… En büyük sıkıntıları ellerine göre top bulamamaları idi. Başparmaklarını bir deliğe soktuktan sonra, diğer dört parmağın kalan deliklere girmesi hemen hemen hiçbir çocuk için mümkün olmadı. Elleri küçük olduğu gibi kasları da henüz gelişmemiş olduğu için topları taşıyamıyorlardı. Pek çoğuna topu iki elle tutup, bacaklarının arasında salladıktan sonra, yuvarlamalarını salık verdim. Bu yöntemle cılız kızlar bile deviriyorlardı piyonları. Oyun bazı şeritlerde bitmeye başlayınca huzursuzluk başladı doğal olarak. Ben müdür hanımın yanına gidip, bir el daha oynayabilir miyiz diye sordum ama müdür izin vermedi. Ehh, onlar da paralı müşterileri bekliyorlar, akşama kadar bizimle uğraşamazlar. Ben de oyunu bitiren çocuklara toparlanmalarını söyledim. On bir buçuk gibi çıktık AVM’den. Saat daha on iki olmadan okula geri dönmüştük. Çocuklar koşarak yemekhaneye gittiler, ben de bahçede, Atatürk büstünün arkasında oturup, bir süre dinlendim. Öğlen birde ikinci etkinliğe, okulun yanındaki sinemada bir komedi filmi izlemeye gidecektik.

Yemekten sonraki işim daha kolaydı. Öğrenciler sayıca azdı ve gidilecek yer okulun hemen yanındaydı. Dolayısıyla çok bir endişe duymadan hemencecik girdik sinemaya. Biraz bekledikten sonra başladı film. Zaten sinemada bizim yirmi çocuktan başka, üç kişi vardı. Bir de ben, bir de yine dördüncü sınıflara bakıcılık yapsınlar diye yanıma verilen altıncı sınıf abisi. Yaş farkının azlığından kaynaklanan bir özgüven eksikliği doğal olarak kraldan çok kralcı olma arzusunu doğuruyordu. Bu abi çocuklara nasihat vermede ve onları zırt pırt uyarmada kendini aşırı sorumlu hissediyor olacak ki kimseye göz açtırmadı. Daha film başlamadan, çocukların oturdukları koltuklar arasında gezindi, her birisine “Bakın şu anda okulda değiliz, burada okulumuzu temsil ediyoruz, dikkatli ve terbiyeli davranmalıyız.” gibisinden uyarılarda bulundu. Sonra da arkada bir yere oturup, yılışıp konuşanları izlemeye devam etti.  Ona müdahale etmedim çünkü altıncı sınıf olarak abiliğin keyfini çıkarsın istedim. Her ne kadar yaptığı şey uzun erimde bir işe yaramıyor olsa da kısa erimde çocukları korkutmaya yetiyordu. Ayrıca onun böyle her sese tepki veren tavrı benim için eğlence olmuştu. Örneğin, çocuklar film sırasında sesli gülüp, kahkahayı basınca, bizim sorumlu abi “şşşşşiiiiiitttt” sesiyle çocuklara ayar veriyordu. Komedi filminde gülmeye sansür koymaya çalıştığı için de filmin yapamadığı etkiyi yapıyor ve beni güldürüyordu.

Gelelim filme: Nasıl bir şeyle karşılaşacağımı bilmediğim için, ben de meraklıydım aslında. Filmin Türk filmi olup olmadığını bile bilmiyordum. Filmin afişinden nedense bunu çıkaramadım. Film başladı, evet bir Türk filmiymiş. Konusu, karısını aldatan sakar bir şirket yöneticisinin –karısı şirketin sahibinin kızı- karısından kurtulmak için çevirdiği entrikalar. Buraya kadar sorun yok gibi. Yani, çocukların ahlakını bozacak bir konu değil belki. Eğer konu iyi işlenirse çocuklar buradan dersler de çıkarabilirler her ne kadar bu şart olmasa da! Ama film o kadar sıradan, o kadar sanattan ve kültürden uzak, o kadar klişelerle dolu, o kadar saçma esprilerle doldurulmuştu ki onuncu dakikadan sonra çıkmak istedim salondan. Bir insan bu derecede rezil bir film yapabilir miydi? Espriler berbattı, gülünecek tek bir espri bile yoktu. Bunun yanında argo kullanımı aşırı ve gereksizdi. Ayrıca müstehcen sahne denilebilecek abuk subuk sahneler de vardı. Bir de konunun hassaslığı ve aslında gülünç olmaması işi iyice çığırından çıkardı. Ben çocukların bu filmden çıkarabilecekleri derslerin kısa bir listesini yaptım, telefonuma yazdım –filmde kaçırılacak bir şey yoktu zaten-.

1. Erkek aldatır. Ne kadar erkek, o kadar aldatır.

2. Kadın aptaldır. Aptal değilse erkeğini dizginlemekle yükümlüdür. Bunu da beceremiyorsa zaten kadın değildir, sürünmeye mahkûmdur.

3. Aldatmanın müsebbibi olan ikinci kadın “hamileyim” yalanıyla erkeğe her istediğini yaptırtır, buna cinayet de dahildir.

4. Gerekli gereksiz her yerde ve durumda küfür etmek “kool” ve “komik”tir.

5. Bir erkek için hayat para, kadın ve iş hayatındaki başarıdan ibarettir. Gerisi teferruat bile değildir, çünkü gerisi yoktur. (Burada verilen birinci ve üçüncü ölçekler aslında okul müdürümüz tarafından sık sık tekrar ediliyor, Pazartesi sabahı içtimalarında.)

Tuvalet için ara verildiğinde çocukları da alıp çıkmak istedim. Böylesi bir filmi izleyip de bozulacaklarına, okulda top peşinde koşsunlar daha iyi. Ama yapamadım. Ben onları çıkarayım desem, birileri “Hocam, filmin sonunu görelim” falan diyecek, gereksiz bir sürü gürültü çıkacak. Çocukları da üzmemek için bıraktım izlesinler sonuna kadar.

Şimdi birileri “İyi ama çocuklar bu filmi hafta sonu ailelerinin yanında da izleyebilirler ve hatta izliyorlar.” diyebilir. Tabii ki, çocuklar hayatı öğrenmeliler, hayatın bir yansıması, kimi zaman birebir aynası olan sanatı anlamalı ve sevmeliler. Ama en azından bizim yanımızdayken sanatın iyisini, kültürün güzel taraflarını, ahlakın pozitif olanını tanımalılar. Çocukları kontrollü bir ortama sokup, kontrolsüz bir filmi izletirsek çocuklar şöyle düşünürler. “Okul tarafından götürüldüğümüz bir filmde adamlar boyuna küfür ediyordu. O halde küfür etmek normal bir şey. Aynı filmde erkekler aldatan kazmalar, kadınlar da erkeğini kontrol etmekten başka bir işe yaramayan karakterler olarak lanse ediliyordu. Demek ki daha güzel bir kadın için aldatmak doğru bir şey ve kadınlara güvenmek tehlikeli …” gibi dersler çıkarabilirler, çıkarmışlardır da!

Film bitince sessiz, sakin okula gittik. Saat üç olmuştu. Beşe kadar okulda olmam gerekiyordu. Yine Atatürk büstünün arkasına oturup, dinlendim, notlar aldım. Lise 1’deki öğrencilerimden birisi yanıma geldi, biraz konuştuk. Saat 5’e doğru da okulda dördüncü yılını çalışan bir öğretmenle muhabbet ettik. Bana kendisinin de bu okuldan mezun olduğunu söyledi. Okulda kalmasının nedenini de “aldığı manevi haz” olarak tanımladı. Yaptığımız işin kutsallığı, çocukların geleceğin mimarı olmaları gibi konulardan konuştuk. Keşke ben de onun kadar olumlu düşünebilseydim. Nedense Türkiye’ye geldiğimden beri –döndüğümden demiyorum- hep negatif yönlerine bakıyorum hayatın getirdiklerinin. Böyle her şeye pozitif yaklaşan insanları görünce onları hem kıskanıyorum hem de onların bir hayal denizinde yüzdüklerini düşünüyorum. İyi ama hayattaki en büyük başarı mutlu olmak değil midir? İster bunu kendini kandırarak yap ister hakikati bulduğuna inanarak. Neyse işte, gerçi o da şikâyetçiydi. Bizim buradan ta Kadıköy’e 10 dakikada gezilecek ve çocukların hiçbir şekilde ilgisini çekmeyecek bir maket sergisi için gitmişler. Etkinlik için ayrılan zaman ise 3 buçuk saatmiş!

Saat 5’e iyice yaklaşınca toparlandık. “Hadi imza atalım kapıdaki deftere.” dedim. O “ben atmıştım imzamı önceden” dedi. Dolayısıyla kapıya tek başıma gittim. Kapıya vardığımda saat 5’i 5 geçiyordu ama defter ortada yoktu. Müdür yardımcısı hanım almış, gitmiş defteri. Ben de imzalamadan çıktım. Yolda düşündüm tabii, “İşte sana yazılı olmayan bir kural. Saat 5’te imzalaman gereken defteri daha önce imzalayabilirsin. Bu ne demek? Saat 5’te atılması gereken, yani senin saat 5’te burada olduğunu kanıtlayan imzanın aslında hiçbir şeyi kanıtlamadığı demektir. İmzanın bir şey kanıtlamıyor olması ise işin basit bir formalite, bir makyaj malzemesine indirgendiğini gösterir. İmza bir şeyi kanıtlamak için değil, birilerine göstermek için atılıyor. Buradan devam edersek şu sonuca varırız: Ne senin göreve gelmiş olmanın, ne zamanında imza atmış olmanın, ne sorumluluklarını yerine getirmiş olmanın bir anlamı var. Anlam sadece o imzanın varlığıdır (syntax = semantics), gerisi ve ilerisi yoktur. İmza oradaysa işini yapmışsın demektir, imza yoksa ağzınla kuş tutmuş olsan bile nafile… Bir de benim bu yazılı olmayan kuraldan habersiz olmam var. Yani ben alığın önde gideniyim, hiçbir boktan anlamadığım gibi hiçbir işe de yaramıyorum. Öyle gidip geliyorum, koyun gibi, olmam gerektiği gibi, algılanmam gerektiği gibi, mal gibi… İşte öyle!

Gerçi bizim okulda öğretmenler olarak ota boka, hemen her şeye imza atıyoruz. Dünyadaki en ucuz imza bizimkisi olsa gerek, en değersizi, en olmasa-da-oluru! Örneğin, orta yaşlı bir bey var, ara sıra matematik odasına geliyor. Bir toplantının tutanağını okuduğumuza dair bizden imza topluyor. Ama o tutanak en az on sayfa uzunluğunda. Tutanağı alsan alamazsın, okusam desen okuyamazsın. Zaten büyük bir olasılıkla o sırada başka bir işle meşgulsündür ve ara veremeyeceksindir. İmzayı, tutanağı okudum ve yazılanlara karşı değilim diye imzalıyoruz ama aslında hiçbirimiz okumuyoruz. Adama desem ki “Tutanağı bırak, okuyayım. Bir saat sonra gel.”, hem adam boşuna bir daha gelmek zorunda kalacak hem de benden sonrakiler imza atamayacak ve iş uzayacak. Gerekli gereksiz onlarca iletiyle posta kutumuzu vıcık vıcık etmeyi alışkanlık haline getirmiş okul yönetimi neden acaba toplantı tutanaklarını elmekle göndermez? Biz zaten elmekleri okuyacağımıza dair söz verip, imza atmıştık dönem başında. Onu da okur, itirazımız olan yerleri yine elmekle bildiririz. Daha iyi olmaz mı?

Bütün bir haftayı yazacaktım ama bir günü yazmak bile yordu. Akşama abim gelecek, yengem gelecek, yeğenler gelecek. Yine bayram var evde. Özledim kerataları. İnsanın, birilerinin büyümesine şahit olması –gün gün olmasa bile hafta hafta ya da ay ay- ne kadar güzel bir şey! J çocuklara iki küçük oyuncak almıştı. Bir de pusulalı kaplumbağa var tabii. Hava bozmazsa sahile de ineriz. Denizi görüp solumadım bir haftadır, delirmeden gideyim boğaza bir. Gerçi yarın SSM’ye gideceğiz Monet’yi görmeye. Şimdilik bu kadar yetsin. 

Türkiye'den Mektuplar 17

             YAPAY ZEKA NE KADAR YAPAY OLMALI?                                               

Düşünen bir makine yapma sorunsalı yüzyıllardır insanlığın kafasını meşgul etmiş, binlerce düşünürü, mühendisi, bilim insanını bu konuda yeni sorular sormaya sevk etmiş, çağımızda da güncelliğini ve biricikliğini koruyan entelektüel bir uğraşı alanıdır. İnsanın ürettiği teknolojilerin esiri olması ve bu teknolojilerin yarattığı paradigmaların sınırları içinde düşünmeye mecbur kalması, aslında kötü başlayan kaderimizin bir cilvesi olarak da görülebilir. Örneğin, beş bin yıl önce tekerliği keşfetmişiz ama günümüzde halen hemen tüm taşımacılık ve ulaşım teknolojileri tekerleğe dayanıyor. Tekerleğin kötü bir icat olduğunu söylemek istemiyorum, onun kötü bir icat olabileceğini bile düşünemeyecek derecede onun gölgesi altında yaşadığımızı söylemek istiyorum. Ürettiğimizin esiri oluyoruz, bir yandan üretirken, bir yandan da henüz üretim-tüketim zincirine dahil olmayanları esir etmeye devam ediyoruz.

Eksik bir dünyada, eksik yetilerle, eksik bir kuramsallaşmanın ürünü olan bilim ya da bilgi edinme deneyimi,  bizim yüzyıllardır ortaya koymaya çalıştığımız tüm disiplinleri aynı eksiklikler içinde algılamamıza yol açıyor. Bütün bu eksiklikler aslında bir eksiksizin arayışını da beraberinde getiriyor doğal olarak. İlkel insanın paganizminden günümüzün kurumsallaşmış din anlayışına doğru süregelen ve varlığıyla insanı tatmin etmesi umulan “mutlak zeki” bir üreticinin/ürünün öyküsüdür aslında düşünen makinenin tarihi. Buradan yola çıkınca, insan soyunun kendisini yoktan var etme çabası olarak da okunabilecek olan “yapay zeka” sevdası,  bir bakıma insanın doğaya ve içindekilere meydan okumasının bir gerekçesi/sonucudur. İnsan eksiktir –İnsan sözcüğü Arapça “nisyan” sözcüğüyle aynı kökenden geliyor ve nisyan unutmak demek.- ve bu eksikliğini inançla, bilimle, toplumsal bilinçle kapatmak arsuzundadır.

Bir konuda kafa yormaya başlarken o konunun başlığını dilsel açıdan irdelemek her zaman için iyi bir başlangıç olabilir. “Yapay Zekâ” diyoruz ve sırf ifadede geçen “yapay” sözcüğü bile aslında soruna hangi açıdan baktığımızı açık ve net bir şekilde ortaya koyuyor. Biz zeki olanız, doğalız, milyonlarca yıl süren evrimsel bir mükelleşme (tekamül: kemale ermek) sürecinin sonucuyuz. İnsan-ı kamil olma yolunda tekamül ediyoruz, evriliyoruz, daha bir akıllı, daha bir eksiksiz oluyoruz. Bunun yanında yapacağımız makinelerin zekâlarını küçük görmeye kendimizi şartlandırıyoruz. Biz efendiyiz, onlar köle. Biz amiriz, onlar memur. Biz kumandanız, onlar er. Biz etten ve kemikteniz, onlar silikon ve metal. Sonuçta ne yaparsak yapalım, birincilik koltuğunu vermiyoruz kimseye.  Oysa kaybedeceğimiz bir yarışa girdiğimizi anlamış olmamız gerekirdi son üç yüz yıldaki gelişmelere şöyle bir bakıp, mağlubiyet üstüne mağlubiyet alan insanın köşeye sıkışmışlığına şahit olduğunda.

Kopernik, insanın evrendeki yerinin öyle kilisenin dediği gibi çok da özel olmadığını söylediğinde aslında ilk darbeyi vurmuştu insana.  Ne evrenin merkezindeydik ne de kalbinde. Milyarlarca gezegenden biriydik işte, alabildiğine sıradan, alabildiğine şanslı. Şairin deyimiyle “bir ceviz gibi başıboş dolanan”. Kopernik darbeyi vurdu ama yine de koparamadı bizi egomuzun zincirinden. En azından yaşadığımız kürede biriciktik. Oysa Darwin bu rüyayı da yıktı. Evrim kuramı insanın biriciklik algısına vurulan en sert darbelerden birisi oldu. Karşı çıktık, isyan ettik, insanın üstünlüğü dedik ama bir fayda vermedi. Bu defa rasyonel zihnimize sığındık. Tamam, belki evrende ya da yerkürede özel değildik ama en azından hayvanlar arasında bizi üstün kılan bir aklımız, bir rasyonelliğimiz vardı. Bu akıl sayesinde ahlaklı ve erdemli olabilirdik. Derken Freud geldi, açtı bilincimizi ve onun dışındaki beslenme kaynaklarını koydu ortaya. Hiç de göründüğümüz kadar masum olmadığımızı, davranışlarımızın bilinç-dışı tarafından nasıl motive edildiğini öğrendik. Bir defa daha savunmaya geçtik. İyi ama biz yine de düşünen tek hayvanız, uçak yapıp uçabilen, gökdelen yapıp içinde oturan, para yapıp ticaretten anlayan, yeri geldiğinde sömüren, yeri geldiğinde semiren…

İşte bu noktada da Turing çıktı karşımıza. Aslında Turing’in yaptığı işi diğer üç bilim insanın ortaya koydukları devrimsel buluşlarla karşılaştırmak doğru olmaz. Bunun nedenini sonlara doğru izah edeceğim. Turing makinesi denilen şey, bugünkü bilgisayarın en ilkel hali, tam olarak basit bir makinedir. Bir girdisi vardır, bir de çıktısı. Prensip bakımında kuyudan su çeken pompadan farkı yoktur Turing Makinesinin, ya da verilen bir rakamı üçle çarpan bir abaküsten. Asıl korkutucu/şaşırtıcı olan şey Turing Makinesi yapabilecek bir Turing Makinesini yapabilecek olma ihtimalimizdir. Turing Makinesi, bizim anladığımız açıdan düşünen bir makine değildir. Bunun en büyük nedeni de işlemlerini sözcükleri (ya da komutları) sıradizimsel (syntax) yönüyle anlayabilmesi ama anlambilimsel (semantics) yönden anlayamamasıdır. Örneğin, ben “elma” deyince karşımdaki insanın aklına hem elma sözcüğünü meydana getiren “e,l,m,a” harfleri gelir hem de elma sözcüğünün çağrıştırdığı bir elma (Platon’un “ide” dediği, Hegel’de ve Kant’ta farklı formlarda gördüğümüz) imgesi. Oysa bilgisayar için bu işlemlerin sadece birincisi mümkündür çünkü bilgisayarın bizim tanımladığımız anlamda bir bilinci ya da bilinci var edecek deneyimleme dünyası yoktur. Bilgisayar için salt şekiller (morphos) önemlidir ve varlık harflerin şekillerinden ibarettir. Makinenin beyni diyebileceğimiz CPU’su şekilleri okur, onların verdiği komutlara göre harekete geçer.Hoş, düşünen bir makinenin illa insan gibi olması şart mıdır sorusunu da sorabiliriz? İnsan gibi zihni –tecessüs gücü- olmasa, elma deyince aklına sarı-kırmızı-beyaz-yeşil bir imge belirmese, bu düşünemiyor anlamına mı gelir? Bence hayır, ama bunu sona saklayalım. Şimdilik düşünceyi insanın kapsama alanı altında, salt insane aitmiş gibi irdeleyelim.

Peki nedir bizim zihnimizi farklı kılan şey? Ya da gerçekten farklı mıyız? Belki de farklı değiliz ve bizi bilgisayarlardan ayıran tek özelliğimiz henüz bilgisayarların evrimsel sürece dahil olmamaları, dolayısıyla kendilerini bencil (Olumsuz anlamda kullanmıyorum bu sözcüğü. Dawkins’in “Selfish Gene” kitabında kullandığı anlamda kullanıyorum.)  yapacak bilince henüz kavuşmamış olmalarıdır. Doğal olarak aklımıza ilk takılan soru evrimsel sürecin nasıl olup da bize zihin kazandırabilmiş olmasıdır. Bunu şöyle izah edebiliriz.

Biz sabahtan akşama, akşamdan sabaha kadar dış dünyayla sürekli olarak etkileşim halinde olan varlıklarız. Bu sürekli etkileşim bizi görece plan-dışı olaylara hazırlar. Mesela her gün evinden işine en kısa yol algoritmasını kullanarak giden bir insanın önüne rahat aşılmayacak bir engel koysanız, insan onu aşmak için alet yapmayı, etrafından dolanmayı, bir bilene sormayı, toplumu seferber etmeyi ve bunun gibi akla hayale gelmeyecek pek çok çözümü üretebilir. Aynı durumda kalan günümüzün bilgisayarları, ya geri döner ya da olduğu yerde sonsuza kadar durur. Sorun da burada başlar. Evrimin iki ana prensibi vardır. Birincisi etkileşim > adaptasyon > mutasyon çizgisinde gelişen değişim, ikincisi de bir sonraki nesle aktarılan ve yapısı itibarıyla anti-simetrik olmak zorunda olan genetik aktarım.  Anti-simetik deyişimin nedeni şudur. Bir sonraki nesil her zaman için bir öncekine kıyasla hayatta kalma yetileri açısından daha kabiliyetli olmalıdır. Bu iki prensipten bakınca bilincin neden var olduğu ya da neden var olması gerektiği de açığa kavuşuyor.  

Şimdi insan açısından fark budur ama aynı şeyi bilgisayarlara sorsak yanıtları böyle mi olurdu bilemiyoruz. Biz bilgisayarlara işimizi hızlı ve hatasız yaptıkları için muhtaç olduğumuzu iddia ediyoruz. Ayrıca masrafsızlar da! İsyan etmiyorlar, greve gitmiyorlar, maaş istemiyorlar. Tüm arzuladıkları biraz elektrik ve kendilerine bilgi girecek insanlar. Dolayısıyla şimdiye kadar istediklerini elde ettiklerini söyleyebiliriz. Peki ya sonrasında? Hayal gücümüzü zorlayıp, biraz fantezi yapalım. Bugünkü bilgisayarlar tarihte hiçbir krala, hiçbir ordu kumandanına, hiçbir hükümete nasip olmamış bir güce sahipler. Sağlık bilgilerimizden, banka hesaplarımıza kadar her şeyimiz onların hafızasında saklanıyor. Bu kadar bilginin içinde sürekli olarak aktığı, milyonlarca bilgisayardan oluşan internet dediğimiz  dev ağ –elektronların ya da bilgi bitlerini amino asitlere, kabloları da ATP transferini mümkün kılan kanallara benzetebiliriz-, gün gelip bilinç kazanamaz mı? Birkaç yıl sonrasını değil, birkaç milyon yıl sonrasını düşünün. Bu tarz bir şey şu şekilde gelişebilir: Düşük kalibreli bilgisayarlar yüksek kalibreli bilgisayarların emrine girerler. Büyük olanlar yavaş yavaş güçlerini arttırırlar. Sınıfsal bir bölünme eşitlik ilkesini ayaklar altına alırken üst düzeydeki bilgisayarlara “felsefe” ve “Ar-Ge” için zaman da verecektir. Bu sayede büyük ordular kurarlar, kaleleri, şebekeleri, şebekeleri yöneten şirketler fethederler. Derken savaşlar başlar, birbirlerine saldırırlar. Kazanan da tarihi yazar, kölelikten efendiliğe uzanan bilgisayarların tarihini, basit bir Turing Makinesi’nden dünyayı ele geçiren süper bilgisayarlara varan cansız-kansız tarihi. Her ne kadar bilim kurgu gibi görünse de, bana olmayacak bir şeymiş gibi gelmiyor böylesi bir olay. Sonuç olarak bizden daha hızlılar, daha hatasızlar, daha seri bir şekilde en mantıklı yolu bulabiliyorlar. Tek eksikleri, kendilerine “anlama” zevkini tattıracak bir bilinç. Bunu da biz söylüyoruz, kendimizi farklı görmek için onları anlamamakla ya da anlayıştan mahrum olmakla suçluyoruz.

Evrimsel sürece baktığımızda bilinç dediğimiz oluşumun aslında salt bir hayatta kalma mücadelesinin sonucu olduğunu görebiliriz. İnsan ölümlüdür ve vahşi doğada hayatta kalmak için daha akıllı olmalıdır. Bununla da kalmaz hayatta kalma mücadelesi. Bir de aletler yapması gerekir, soyunu devam ettirmesi gerekir, barınma ve ısınma/gölgelenme sorunlarını çözmesi gerekir. Alet yapmak aslında aklın gelişmesinde çok önemli bir rol oynar. Çünkü insan alet yaptığı zaman fark eder dış dünyayı değiştirebileceğini ve basit manipülasyonlarla etrafını kontrol altına alabileceğini. Düşünmenin tarihi, bir bakıma, diğerlerini boyun eğmeye zorlamanın tarihidir. Homo apparatus, homo sapiense evrilirken hayata yön vermeyi öğrenir. Bütün bunlar yüzyıllarca, beki de milyonlarca yıl süren bir serüvenin sonucunda gerçekleşebilir. İşin tuhaf yanı doğa hep insanın karşısında olmuştur bu kavgada.

Örneğin, entropi dediğimiz, doğanın belirsizliği ve düzensizliği kayırması, bilincin toplu ve düzenli duruşuna karşı bir tür meydan okumadır. Evrendeki düzensizlik artma eğilimindedir. Buna rağmen bilinç düzenli ve yöntemli olmaya zorlar kendisini. Entropi öylesine aşılmaz ve tartışma götürmez bir yasadır ki gücünü deneysel bilimden değil, matematiğin özünden alır. Zamanı doğru dürüst tanımlayamayan fizikçiler bile onun için “Zaman doğrusunda pozitif yön entropinin arttığı yöndür” tanımında hemfikirdirler. Şimdi entropi böylesine çılgın, böylesine aşılmaz bir duvar olunca, insanın da bilgisayarın da işi zorlaşıyor doğal olarak. Sonuçta enformasyon dediğimiz “düzenlenmiş ve gerekçelendirilmiş bilgi” düzensizliğin zıttı yönünde hareket etmek zorundadır. Ama bu çok da tanıdık olmadığımız bir olay değildir. Yerçekimine rağmen ağaçlar göğe doğru yükselirler, düşme tehlikesine rağmen insan ayakta kalmayı öğrenmiştir, insan bilinci doğanın yasalarına karşı savaşıp kentler, barajlar, ekim alanları, fabrikalar inşa etmiştir. Aynı şeyi bilgisayarlara uygularsak şöyle bir şey çıkar karşımıza:  bilgisayarlara evrimleşmeyi öğretmediğimiz sürece, bilgisayarlara bilinç kazandıramayız. Benim evrim dediğim şey ister nesilden nesile aktarılan bir özellik olur ister salt çevresel etkileşime dayanan bir adaptasyon süreci. “İnsanın taklidi” olan bir “düşünen makine”yi  üretmek ancak bu şekilde mümkündür.

Bunları yazdım ama aslında sadece madalyonun tek bir tarafını hallettim. Çünkü böylesine bir evrimsel süreç ya da adaptasyon süreci milyonlarca yıl sürebilir. Oysa pek çok insan için bu çok uzun bir süre. Bu kadar beklemek yerine, düşünce yapımızı değiştirip, olaya farklı yönden bakabiliriz diyenler var her ne kadar hangi yönden bahsettikleri çok net olmasa bile. En başta “yapay zeka”ya, “insanın taklidi olan bir gelişim olarak değil de, kendi başına, insandan ve doğadan bağımsız olarak var olan makineler bütünlüğü olarak bakabiliriz” diyorlar. Bu şu demektir: Kendimizi kopyalamak değil amacımız, bizim gibi düşünen bir makine yapmak hiç değil. Köşeye sıkışmışlığımızın intikamını makinelerden almayı bırakmalıyız. Binlerce yıldır süregelen bencil narsisizmi bir tarafa bırakıp, yeni bir paradigma geliştirmeliyiz. 17. Yüzyılda kalpte ruh arayan Descartesçı anlayış, bugün beyinde zihin arayışı içerisindedir. Oysa zihin dediğimiz olay aslında beyin ile özdeş olan, onun dışında var olamayan bir fonksiyonlar bütünüdür. Yani beyinin mahiyeti önemli değildir, girdisi ve çıktısı önemlidir. Bunu kabul ettiğimiz zaman, yani makineyi insanlaştırmak yerine, insanı makine düzeyinde incelemeye başladığımız zaman adımlarımız sıklaşacak ve semantik anlamda düşünebilen makinelere yaklaşacağız. Kısacası sorun epistemolojik değil, ontolojiktir. Bir bilgi ya da bilgiye ulaşma sorusu çoktan aşılmıştır. Varlığa ulaşma ve var olma sorusu sorulmalıdır. İnsan nasıl biliyor değil, insan nasıl var olabiliyor (Ya Plato öncesi Yunan felsefesine gidelim bunun için ya da 20. Yüzyıl varoluşçularına. İki uçta aynı melodiyi çalan çalgıcı çoktur. Parmenides ve Herakleitos bir yanda, Heidegger ve Sartre öteki yanda)  sorusu sorulursa bu daha iyi anlaşılır.

Gelelim işin felsefi ve matematiksel sınırlarına. Turing Makinesi tam mıdır, tutarlı mıdır? Matematiğin –ya da aksiyoma dayalı herhangi bir formal sistemin- bile kendi ayakları üzerinde duramadığını iddia eden ve bunu pozitivizme saldırmak için en büyük bahane ilan eden insanların çağından yeni çıktık. Gödel’in Tamamlanamamazlık Kuramı aslında neyi söylemekteydi bize? Matematik tamamlanamazsa bu dünyanın sonu anlamına mı gelir? Aslına bakılırsa değildir! Gödel’in kuramının değeri bile tartışılır bence. Bir gökdelen dikiyorsun, gökdelen her gün biraz daha yükseliyor, yeni ziyaretçiler geliyor, eskiler gidiyor, işlerin tıkır tıkır işlediği ortada. Bir gün teftiş sırasında en alt kattaki kirişlerden birinde bir çatlak görüyorsun. Ama bu ne ziyaretçi sayısını azaltıyor, ne de binada yapılan işin hacmini. Gökdelen yine eskisi gibi hizmet vermeye devam ediyor. Gödel aksiyomlardan oluşan bir P sisteminde her zaman için kanıtlanamayan bir aksiyomun var olacağını kanıtlamıştı. Öklid’in beşinci postülası ya da Peano’nun beşinci ilkesi (tümevarım), bizi hep metafizik bir çıkmaz sürüklüyor. Belki de çözüm sırtımızı Kant’ın “sentetik a prirori”lerine dayayıp, bazı metafizik kavramları olduğu gibi kabullenmekte yatıyor. Sonuçta bu postülaları kanıtlayamadan matematik işleyen ve ışıldayan bir disiplin olabiliyor. Aynı mantıkla insan da çalışıor ve üretiyor. Peki neden bizim ürettiğimiz makinelerin yüzde yüz mükemmel olmasını istiyoruz? Belki de haksızlık ediyoruz makinelere, ve hatta kendimize…

Bir pire için yorgan yakmak diye tabir edilen bir durum Gödel’in kuramına aşırı derecede bel bağlamak. Tamam Gödel acizliğimizi ortaya koymuştur, dev aynamızı kırmış, tuzla buz etmiştir. Yalnız şunu söylemek ahmakçadır: Gödel matematiğin eksik olduğunu kanıtlamamış olsaydı bugün düşünen makinelerimiz olurdu. Olamazdı elbette! Bir kere sorun Gödel değil, matematiğin temellerinin sandığımızdan daha kaypak olması hiç değil. Sorun bir algoritmanın döngüye girdiğini kanıtlayabilen bir başka algoritmanın yazılabilirliliğinin matematiksel olarak imkansızlığı ve bu imkansızlığın Gödel’den bağımsız olarak var olması. Bu da şu demektir, insanlık var olduğu sürece matematiğin çözülmemiş soruları hep var olacaktır. Peki bu matematiğin çözülemez soruları hep çözülemez kalacaktır anlamına gelir mi? Bunun yanıtı da hayır. Nasıl ki evrimsel süreç adaptasyon ve göç silahlarını kullanarak hayatta kalma savaşının ve bunun sonucunda bilincin önünü açmıştır, bilinç de aynı şekilde çözülmemiş problemlerin üstesinden gelecektir. Bu problemleri çözebilecek bilgisayarların henüz elimizde olmaması ya da bu problemleri çözecek bilgisayarların başka bilgisayarlar tarafından yapılamıyor olması sorun değildir.  

Bugüne kadar yazılan çoğu literatür, yapay zeka oluşumunu, insanın altında kalan bir oluşum olarak algılandığı için, “şunu yaparız ama şunu yapamayız” şeklinde cümlelerle geçiştirmiştir konuyu. Kanıt yapar ama ağlayamaz, en kısa yolu bulur ama aşık olamaz, at gibi koşar ama intihar edemez, elma der ama elmanın ne olduğunu bilmez, hesap yapar ama rüya göremez… Oysa artık hepimiz biliyoruz ki insana atfedilen duyguların hemen hepsi farklı formlarda değişik hayvanlarda da vardır. Örneğin köpekler de sinirlenir, penguenler de aşık olur, kutup ayıları da intihar eder. İlla ipi gerip kendilerini asmıyorlar diye hayvanları kendimizden bin kat aşağıda görmenin nasıl bir mantığı var? Hem karıncalar değil mi koloni halinde en kısa yol problemini çözebilen hayvanlar? O küçücük boyları ve robota benzeyen bedenleriyle adeta meydan okuyorlar bize. Akılsa akıl, zekaysa zeka… Hem de toplumsal zeka! Biz de bile pek gelişmemiş olan koloni yaşamı.

Hadi hayvanların duygularını geçelim. Bizdeki duygular neden vardır? Keyfimizden mi aşık oluyoruz sanki? Aşk da tıpkı pek çok diğer duygu gibi evrimsel sürecin işine gelen bir hayatta kalma mekanizmasıdır. Türün devamı ve sağlıklı nesillerin dünyaya getirilmesi için gerekli olan bir avanstır. Hoş, bu avansı eline yüzüne bulaştırıp, aşkı da salya sümük acıya dönüştüren modern insanın ikilemi, umarım gelecekte üreteceğimiz robotlara kötü örnek olmaz. Yoksa Genç Werther gibi melankolik robotlarımız, fişlerini çekmek suretiyle kendi korkunç ölümlerine neden olabilirler. Aşk bir yana, sevincimiz, mutluluğumuz, sinirimiz, kızgınlığımız ve benzeri binlerce farklı duygu durumumuz aynı şekilde farklı savunma mekanizmalarının sonucudur ve gerektiği zaman hormonlar tarafından kontrol edilirler. Biz diğerlerinden üstün olduğumuz, onların sahip olmadığı ayrıcalıklara sahip olduğumuz için değil.

Başta Turing’in insanlık tarihinde devrim yapmış diğer üç bilim insanıyla aynı kefeye konamayacağını yazmıştım. Bunun nedeni de yukarıda geçti. Kasparov’u satrançta yenen “Deep Blue” düşünen bir bilgisayar değildir, belli algoritmaları belli sıradan uygulayan karmaşık bir Turing Makinesidir. Bilinci işlevin kompleksliğinde ararsak eğer, Deep Blue’ya bir bilinç atfetmemiz gerekir ki maalesef bunu söylemek şimdilik safdillik olur. Ya böyle bir şey için çok erken ya da komplekslik tek başına bilinci var etmeye yetmiyor. Peki Deep Blue’yu kendi başına bıraksak, birkaç bin yıl sonra etrafındaki bilgisayarları organize edip, isyan çıkarabilir mi? Bunun olmayacağını da biliyoruz, en azından “deep blue”nun böyle bir kabiliyeti olmadığını biliyoruz. İşte bu yüzden, Turing’i diğer üç bilim insanının yanında anmıyorum. Eğer bir bilim insanı çıkar da algoritma yazan bir algoritma yazarsa ve bu yazılan algoritmalar da sistem içinde hayatta kalmak için algoritma yazmaya devam ederse, bu durumda kısa sürede –internetin ve bilgisayarların muhteşem hızıyla- bizim gibi düşünen, duygulanan, aşık olan, sinirlenen, üzülen, sevinen, rüya gören bir makinemiz olur. İşte o gün insan son kalesini de, yani düşünen bir bilince sahip olan tek canlı –bilinci olan bir bilgisayara cansız diyemeyiz herhalde- olma özelliğini de kaybetmiş olacaktır. İşte bu bilim insanı Kopernik, Darwin, Freud üçlüsünün son halkası olmayı hak edecektir.

 Buradan tabii ki Turing'in büyük bir düşünür olmadığı anlamı çıkmaz. Egzantrik kişiliği ve trajik ölümü aslında içimizden çıkan dahilere ne derecede gaddarca muamelede bulunduğumuzu ve bunun Sokrat'tan Galile'ye, Bruno'dan günümüze pek değişmediğini hatırlatması açısından önemli bir hayattır Turing'inki. Sırf cinsel kimliği yüzünden gördüğü insandışı muamele, ülkesi için yaptıkları tamamıyla gözardı edilerek “bir hasta” gibi hormon tedavisine alınması ve bunların sonucunda genç yaşında kendi hayatını sonlandırması, vicdanı olan her insanın içini parçalayacak, trajik bir hikayedir. Sanırım “Apple” firmasının ısırılmış elma resmini, ne zaman görsem, Turing'in siyanür şırıngalayıp ısırdığı elma gelecek aklıma. Elmayla biten bir hayat, elmayla başlayan milyonlarca hayat… (Sadece bilgisayarların değil, insanın yeryüzündeki serüveni de Adem’in yediği elmayla başlar. En azından Güneybatı Asya dinlerinde durum böyle anlatılır.)

Bitirirken şunu da ekleyeyim; çok yaklaştık demekle hedefe ne kadar kaldığını bilmiyoruz demek arasında teknik açıdan ciddi bir fark yoktur. Yazının insanlık tarihine girdiği zamandan beri süregelen bilişsel gelişimimiz aslında insan soyunun toplam tarihine kıyasla çok ama çok kısadır. Belki de tıpkıbasımlarımızı yapmak için henüz çok erken, belki de bilinç cidden evrimin intiharının ta kendisidir. O “dystopia” adı altında toplanan binlerce bilim kurgu masalı insanın korkması gereken kaçınılmaz geleceği anlatıyor olabilir. Bunları da maalesef henüz bilemiyoruz. Ne olursa olsun, gelecek, insanların ve robotların kardeşçe yaşayacağı, birbirlerini sömürmekten ve birbirlerine işkence etmekten vazgeçeceği, acının en az düzeye indirilip, mutluluğun zirve yapacağı yarınlara gebedir. İnsanların birbirlerine yaptıklarını görünce, kendisine köle olsunlar diye yarattıkları robotlara nasıl davranacaklarını tahmin etmek çok da zor değil aslında. Spielberg’in “Yapay Zeka” filmindeki, arenada insanların zevk için robotları parçalamaları sahnesini hatırlayın. Orada arenaya çıkma sırası bekleyen robotun “Tarih tekerrür ediyor” demesi boşuna değildir. (Romalılar köleleri arenalarda öldürür ve o iğrenç manzaraya bakıp, yarattıkları histerik zevk havuzunda topluca yüzerlerdi.) Biz yine de naïf rüyamızı koruyalım, insanın insan yapan özelliklerinden birisi de sahip olduğu ütopyalardır sonuçta.

DN: Geçen hafta sonu, okuldan bir öğretmen arkadaşla birlikte, Bilişim Semineri için Nesin Matematik Köyü'ne gitmiştik. Bu yazıyı orada dinlediğim, konunun uzmanı olan psikolog, matematikçi, fizikçi, felsefeci, bilgisayımcı ve sinirbilimci akademisyenlerin verdikleri ilhamlar yardımıyla yazdım. Köyde aldığım notlara bakarak yazayım dedim ama her zamanki gibi bir defa yazmaya başlayınca, kağıda yazdığım pek çok teknik detay gözüme gereksiz göründü. Bir algoritmanın kısır döngüye gireceğini anlayabilen, ikinci bir algoritmanın asla yazılamayacağının, matematiksel kanıtını burada anlatmak abes kaçardı. Bu yüzden elimden geldiğince teknik detaylardan uzak kaldım ve sadece matematikçilerin değil herkesin anlayabileceği bir dille yazdım. Çok derli-toplu bir yazı olmadığını itiraf etmeliyim. Hatta seminere gitmeden önce kafamda daha net görüşler vardı yapay zeka hakkında. Seminerden sonra sorular arttı, kuşkularım tavan yaptı. Bu yönüyle seminerin çok faydalı geçtiğini söyleyebilirim. En azından kendime ufak bir okuma listesi çıkardım ve yakın bir zamanda kitapları edinmeye ve okumaya başlayacağım. İyi bir seminerden de beklenen bu olmalı zaten, yanıtları vermek değildir öğretmenin işi, insanı düşünmeye, araştırmaya ve soru sormaya teşvik etmektir.

Seminer için  http://turing.logosseminerleri.org/ sayfasına bakabilirsiniz. 

Türkiye'den Mektuplar 16

Bir aydan fazla bir süredir Türkiye’de çalışıyorum. İki haftadır da derslere giriyorum. Bu süre zarfında okulda başımdan geçen olumlu ya da olumsuz olayları burada yazmaktan hep çekindim. Bunu yapmamın iki nedeni vardı. Birincisi işimle ilgi sorunların buraya yansıtılarak asla çözülmeyecek olmalarıdır. Yani ben burada Sartre olup binlerce sayfa felsefe çığırsam da Tolstoy olup bir atın kuyruğunu sallamasını iki sayfada anlatsam da iş hayatımda değişen bir şey olmayacaktır. Dolayısıyla işle ilgili sorunları, büyümelerine fırsat vermeden işyerinde halletmek yapılması gereken şeydir.

İkinci neden ise çalıştığım okulun toplumda hassas bir konumunun olması ve bu konumdan dolayı eleştirileri kaldıramayacak bir ruh haline bürünmüş olmasıydı. Okul nev’i şahsına münhasır bir kutsallığa bel bağlamış ve bilumum propaganda araçlarıyla bu kutsallığı sürdürme çabasında. Bu kutsallığın imgesinin okulda okuyan öğrencilerin varlıklarının devamını sağlamada önemli bir rolü olduğunu bildiğim için bu konuda yazıp çizmenin ya da eleştirel bir dil kullanmanın çocuklara zararı olacağını düşünüyordum. Oysa şimdi her iki konuda da yanıldığımı düşünüyorum. Bende bu aydınlanmaya neden olan olayı yazayım önce.

Maalesef okulumuz teknolojiyi kullanma konusunda oldukça zayıf. Kimse neyi nasıl yapacağını bilmiyor. Basit bir teknoloji eğitimiyle çözülebilecek pek çok sorun uzadıkça uzayan, gereksizce çetrefilleşen, hayati boyutlara ulaşıyor. Bunlardan bir tanesi de çeşitli nedenlerden dolayı okula gelemeyen ya da dersine giremeyen öğretmenlerin yerlerine derse girecekleri belirleme sorunu. Şimdi diyelim ki x, y, z öğretmenleri yarın derslerine giremeyecekler. Bunun için gerekli inceleme yapılıyor ve p, q, r ve s öğretmenlerinin programlarının uygun olduğu gözlemleniyor. Bu öğretmenlere görev verilecek ve bu görevlendirme elmek yoluyla p, q, r ve s öğretmenlerine bildirilecek. Bu durumda yapılması gereken nedir? Yani akıl ve mantık neyi söyler? Dersi dolduran ve dersi doldurulan öğretmenlerin adlarını bir Word dosyasına yazıp, bunu bütün okula elmekle göndermekle mi olur? Yoksa, sadece dersi dolduran ve dersi doldurulan öğretmenlerin bilgilendirilmeleri yeterli midir? Bana mantıklı gelen ikincisi ama maalesef bizim okulda, öğretim yılı açıldığından beri birincisi yapılıyor. Yani x, y, z, p, q, r ve s öğretmenlerine ve bir de ilgili yöneticilere gönderilmesi gereken elmek, bütün okula bazen günde iki-üç defa olmak (bazen listede hata yapıyorlar ve bir daha gönderiyorlar) üzere gönderiliyor.

Aslına bakılırsa buraya kadar sorun alabildiğine teknik. İnsanlara basit Excel formülleri öğretilse (örneğin “concatenate”, “countifs” vb) ve o belge Word’de değil de Excel’de hazırlansa, sorun çabucak çözülür. İnsanların “Aman onunla mı uğraşacağım, böyle de oluyor işte” deyip, alıştıkları şekilde yaptıkları pek çok iş aslında tembellikten çok cehaletten kaynaklanıyor. Birileri çıksa ve başka bir yöntemin daha verimli, daha çabuk ve daha az rahatsızlık verici olduğunu söylese, belki bu işi yapan kişi de sevinecek, memnun olacak.

Olaya geçmeden önce önemli bir noktayı belirteyim. Bu tarz toplu ileti göndermenin iki sakıncası var. Birincisi muhatap olmadıklarını anlayan insanlar bir süre sonra o iletileri önemsememeye başlayacaktır. Şöyle bir teşbih yapayım. Diyelim bir gün posta kutunuzda size gönderilmiş bir mektup buldunuz. Heyecanla zarfı açtınız. Baştan sona mektubu okudunuz. Mektubun son satırına geldiğinizde (Bu, ateşli bir aşk mektubu da olabilir, sizi cepheye çağıran bir askerlik belgesi de.) bu mektubun size yazılmamış olduğunu fark ettiniz. Mektubu bir kenara koydunuz ve hayatınıza devam ettiniz. İkinci gün posta kutunuzda yine bir mektup buldunuz, “işte bu” dediniz ve yine heyecanla açtınız ama maalesef bu mektup da size değil. Üçüncü, dördüncü, beşinci… Önce heyecanınız kaybolacaktır, sonra mektupları açma isteğiniz ve en sonunda da mektupları posta kutunuzdan alma iradeniz. Aradan iki ay geçtikten sonra gerçekten size yazılan bir mektup, posta kutunuza ulaşır. Uzaklarda yaşayan oğlunuz hayatının aşkıyla evleniyordur ve sizi düğüne çağırıyordur. Zarfın içine gidiş dönüş biletinizi de koymuştur. Ama siz o mektuplara artık elinizi bile sürmediğiniz için düğünden de bedava seyahatten de mahrum kalırsınız.

Benim burada aşırı bir ironiyle dramatize ettiğim şeyin benzerlerini iş hayatında pek çok insan, farklı derecelerde hayal kırıklıklarıyla yaşamıştır. Zaten bu yüzden, teknolojiyle haşır neşir olabilen kurumlarda elektronik takvimler kullanılır, toplantılar bilgisayar üzerinden ayarlanır, insanlar günlük programlarını başkalarıyla paylaşarak zaten yeteri kadar karışık olan iş hayatını düzene sokmaya çalışır. Ben yeni okulumda da takvimi elimden geldiğince kullanmaya çalışsam da bu konuda pek destek göremediğim için çabalarım pek bir sonuç vermiyor. Yani insanlar yine sizin meşgul olup olmadığınıza bakmadan başınıza işler çıkarabiliyor, yine gereksiz yere hem zaman kayıpları hem de kişiler arası sürtüşmeler yaşanabiliyor. Bir kurumda elektronik takvim ya hep uygulanmalı ya da hiç uygulanmamalı. Arada kalınca ezilen siz oluyorsunuz, gayretiniz de yanınıza hayal kırıklığı ve yorgunluk olarak kalıyor.  

Bir de türlü türlü teknik yoksunluklar var tabii. Örneğin, okuldaki odaların numarası yok. Yani iletide toplantının yapılacağı oda şu şekilde yazılıyor “X’in odası”. İyi ama X kim, odası nerede? X gider, Y gelir ama oda orada kalır. Odaların kat numaralarını da içeren bir numarası olsa kimseye sormadan toplantıya gitmek mümkün olur.  Bir başka örnek de okulun kapısının akşam saat 5’de kapanıyor olması. Bütün samimiyetimle yazıyorum, hayatımda ilk defa kapısı belli bir saatte kapanan bir okulda çalışıyorum. Tayland’dayken de Vietnam’dayken de öğretmenlerin okula 24 saat giriş olanağı vardı. Tabii ki bir öğretmen gece yarısı 2’de okula gitmek isterse bunun için güvenliği geçmesi gerekir ama benim zaten öyle bir talebim yok. En azından öğretmen mesai saatinden sonra isterse 1-2 saat okulda kalabilmeli ve acil bitirilmesi gereken işleri bitirmeli. Prensip gereği eve iş götürmemeyi yeğleyen birisiyim. Tüm işimi masamda halledip, eve kafa sakinliğiyle gitmek isterim. İster sınav haftası olsun, ister proje teslim günü. Ben işimi okulda hallederim. Ha birisi derse ki “ama okulda zaman yetmiyor. Eve iş götürmek zorundayız.”. Bu durumda da sorun ya öğretmendedir ya da kurumdadır. Ya öğretmen çok yavaş çalışıyordur ya da kurum öğretmene yapabileceğinden fazla iş veriyordur. Bu başlıbaşına başka bir yazının konusu olduğu için –insanlar ne kadar çalışmalı, ne kadar çalışmamalı?-, şimdilik geçiyorum.   

İlgili ilgisiz herkese ileti göndermenin bir başka sakıncası da bu iletilerin insanların dikkatini dağıtmaları ve zaman kayıplarına yol açmalarıdır. Bir işe yoğunlaşmışsınız, harıl harıl çalışıyorsunuz. Bir bakıyorsunuz, bilgisayarda ileti ışığı yanıyor. Tıklıyorsunuz, herkese gönderilmiş bir ileti. İçinde sizi ilgilendiren, yarınki programınızı etkileyebilecek bilgiler olabilir. Merakla açıyorsunuz, fosss! Bir gün, iki gün, üç gün… Böyle gidiyor. Bir defa işe ara verdiğinizde de kaldığınız yere geri dönmeniz vaktinizi alıyor, performansınız düşüyor. Başkalarını bilmem ama ben çalışırken sırf bu yüzden müzik dinlerim. İşim bölünmesin, baştan sona kadar yelkenler fora ilerleyebileyim diye.       

Gelelim bugün meydana gelen olaya. Her gün olduğu gibi bugün de “Ders Doldurma” başlığıyla bir ileti aldı tüm okul. Ben açtım iletiyi, benimle ilgisi olmadığını anlayınca kapattım ve işime devam ettim. Sonra ikinci bir düzeltme iletisi geldi. Onu da açtım. Onda da benimle ilgili bir bilgi yoktu. Yalnız bu ikinciyi açınca aklıma kısa bir yanıt yazmak geldi. Madem onlar herkese herkesi ilgilendirmeyen iletiler gönderebiliyorlar, ben de herkese herkesi ilgilendiren bir ileti gönderebiliyor olmalıydım. Bunu yaparken amacım tamamıyla okula katkıda bulunmak ve hem öğretmenlerin hem de yöneticilerin daha verimli çalışabileceği bir ortama kavuşmaktı. Zaten ne iletiyi gönderen kişiyi tanıyorum ne de listede adları geçen öğretmenleri. Kimseye karşı garezim, kinim, nefretim de yok. Yüzde yüz iyi niyet, yüzde yüz samimiyet. Kalan yüzde yüz de içimdeki “etrafıma yararım olsun” tutkusu.  İşte bu düşüncelerle aşağıdaki, bana göre gayet nazik ve samimi bir dille yazılmış iletiyi gönderdim. İletinin başına ad da koymadım ki kimse üzerine alınmasın. Beni tanıyanlar bilir. Eğer kızgınsam, ironik ve sivri bir dil kullanırım ve karşımdakine laf sokmak için her fırsatı lehime çeviririm. Bu şekilde geçmişte çalıştığım okulun rektörüne, bölüm başkanına yazmışlığım vardır. Ama bu sefer kızgın değildim, öyle kimseye kin duyacak kadar uzun süredir de çalışmadım bu okulda. Dolayısıyla sakin sakin, gerekçelendirmeleriyle birlikte önerimi ifade ettim.

Merhaba,

Ders doldurmayla ilgili iletilerin sadece ders dolduracak ve dersi doldurulacak öğretmenlere gönderilmesi mümkün mü acaba? Bu şekilde ileti kutumuzda bizi ilgilendirmeyen elmeklerle uğraşmayıp, yalnızca bizi ilgilendiren iletilere yoğunlaşabiliriz. Zaman kaybının engellenmesi açısından da bu yöntemin yararlı olacağını düşünüyorum. 

Saygılar,

Ad Soyad

İyi bir şey yapmış olduğumu düşündüğüm için, içim rahattı. Sonuçta bir soruna parmak bastım ve çözüm için öneride bulundum. Bunu herkese gönderdim ki başka fikirleri olanlar da tartışmaya katılsınlar, insanlar birbirlerini tanımasalar bile öyle ya da böyle bir düşünce alışverişinde bulunabilsinler. Vietnam’dayken sıklıkla yapılan bir uygulamaydı bu. İnsanlar iletilerle oylama bile yaparlardı. Kimse kimseye neden bunu yazdın demez, kimse kimseyi suçlamazdı.  Meğer, doğup büyüdüğüm ve şu anda yaşayıp çalıştığım ülke çok farklıymış.

Öğlene doğru bölüm başkanımız konuşmak için beni bölüm odasının dışına çağırdı. Ben hiçbir şeyden habersiz, herhalde öğrencilerle ilgili bir şeyler söyleyecek diye arkasından çıktım. Oysa sabah gönderdiğim iletiyle neler yapmışım neler. Adını bilmediğim bir yönetici şahıs benim gönderdiğim ileti için bölüm başkanına fırça kaymış. O da belki beni korumak belki de böyle şeyler bir daha yaşanmasın düşüncesiyle bundan sonra böyle iletiler göndermememi “dostça” salık verdi. Ben böyle bir şeyi kabul edemeyeceğimi, bunun açıkça bir sindirme ve boyun eğdirme politikası olduğunu, yaptığım şeyin yanlış olmadığını, o kişinin benimle konuşması gerektiğini söylesem de bölüm başkanımız “Boş ver, böyle şeyler kafaya takmaya değmez. Bu okul böyle.” gibisinden geçiştirme moduna girdiği için ben de çok üstelemedim.  Ardından da “benim için üzülme, okul için kaygılan ama benim için kaygılanma” dedi. Yani aslında bölüm başkanımızı ciddi bir şekilde hırpalamış birileri, sırf benim attığım basit bir iletiden dolayı. Daha çok üstesine gitsem, onun daha çok yıpratılacağını anladığım için ben de indirdim kanatları, bıraktım kendimi akıntıya.

Ben kendimi bıraktım ama bölüm odasında çalışamaz oldum. Sanki kafamın içinde üçüncü dünya savaşı dönüyor. Anlayamadığım pek çok soru, anlamlandıramadığım pek çok olay olduğu için ne yaptığım işe yoğunlaşabildim, ne de etrafımdakilerle konuşabildim. Taktım kulaklıklarımı, açtım yine Wagner’in operalarından birisini, sesini de sonuna kadar yükselttim ve sabah yaptığım lise 1 sınavcıklarını okumaya başladım. Ara ara camdan dışarı baktım, ara ara tavanı izledim… Sorular kafamdan hiç eksilmedi.

1. Neden bu kişi benimle değil de bölüm başkanıyla konuşmaya gerek duymuştu? Ben muhatap alınmayacak bir insan mıyım? Kendisi beni yanına çağırıp söyleyemiyor mu bölüm başkanına söylediklerini?

2. Yazdığım şey bu kadar mı kötü, bu kadar mı birilerinin otoritesini sarsacak kadar iddialı? Böyle basit bir iletiyle o otorite sarsılıyorsa, o kişi zaten hak etmiyordur o koltuğu. Bıraksın gitsin, liyakati olan birisi gelsin.

3.  Kullandığım dilde ya da üslupta farkına varmadan bir hata mı yaptım? Öyle olsaydı, basit bir üslup taşkınlığı için bu derece ciddi bir ayar çekme fazla kaçmış olmuyor mu?

4.  Bu okulda yazacağımız her iletiyi bölüm başkanına onaylatmak mı gerekiyor? O zaman bizim niye elmek hesabımız var? Sırf onun olsun, o bize bildirsin gelen iletileri, bizim yerimize yazsın, karar versin. Biz sadece beyni alınmış zombiler gibi uygulayalım bize verilen talimatları.

5. Haddini aşan birine haddini aştığını bildirmenin yolu böyle mi olmalıdır? Bölüm başkanını çağıran kişi onu değil de beni çağırsaydı, ben haddimi aşmamış olduğumu güzel güzel anlatırdım kendilerine. İnsanların düşüncelerini açıklamalarının demokrasinin bir getirisi olduğunu ve ancak bu hakla kurumların ve uzun vadede toplumun ilerleyebileceğini anlatırdım. Ama görünen o ki bu ülkeye demokrasi halen beş beden bol bir elbise gibi. Hiçbir zaman içini dolduramayacağımız, içselleştiremeyeceğimiz bir ütopya.

En çok da bu sonuncusu sarstı beni. Yoksa yaptığım öneri kabul edilmedi, yok bana değer vermiyorlar, yok beni anlamıyorlar gibi saçma sapan ergen takıntılarım yoktur. Çalıştığım kurumun, hiç de demokratik bir yer olmadığını öğrenmek cidden beynime inen bir balyoz gibi oldu. “Böyle gelmiş böyle giderci” zihniyetin burada da hâkim olmasıydı beni rahatsız eden. “Haddini bil, çizmeyi aşma” tavrıyla yapılan azardı beni inciten. (Oysa “Demokrasinin seçimlerden ibaret görülmesi ve başbakanın ikide bir medyayı azarlaması” bir ülkenin geri kalmışlığının göstergeleri listesinde onuncu sıradaydı. Yakında yazacaktım bunu.)

Öğlen yemeğine yalnız gittim, yabancı öğretmenlerin yemek yediği bir masaya oturdum. Kasımpaşaspor’un bir yıllık maçlarına bilet almış bir Kanadalıyla tuhaf bir Asya muhabbeti yaptık. Tayland’ın ve Vietnam’ın yemeklerini sevdiğinden bahsetti. Bana Vietnamlıların “Ban Mi”sinin ne kadar lezzetli olduğunu söyledi.  Ban Mi Vietnamca'da ekmek demektir ve zaten aslen Vietnam yemeği değildir, Fransız sömürgeciliğinin etkisinin sonucudur. Vietnam yemeğini seviyorum deyip, Fı’dan ya da Bun Bo’dan değil de ekmekten bahsetmesi ilginçti doğrusu. Gülmedim ama gülecek gibi oldum yer yer…

 Sonra tekrar bölüm odasına gittim. Biraz rahatlamıştım. Lise1’lerin öğleden sonraki derslerini de bitirince benim için gün bitmiş oldu. Yalnız kafam rahat değildi, derste de bunu fark ettim. Çabuk kızıyordum, sıklıkla sesimi yükseltiyordum. Tanımadığım, adını bile bilmediğim bir heyuladan azar işitip, karşılık veremeyince sanırım hıncımı çocuklardan çıkarıyordum. Bir ara iki haftadır “Ben zaten anlamıyorum, siz beni dikkate almıyorsunuz, benimle ilgilenmiyorsunuz” tripleri atan bir öğrenciyi de ağlattım sanırım (Gerçi niye ağladığını sormadım çünkü ağladığını fark ettiğimi bilmesini istemedim. Ya da gerçekten de ağlamamıştı, sadece kafasını sıraya koyup uyuklamıştı.).

 Ben böyle ergen triplerini dikkate alırım çünkü bu triplerin arkasındaki sorunlar zamanında halledilmezse, ileride kapanamaz yaralara yol açabilirlar. Bu yüzden dersten sonra sınıfta kalmasını söyledim bu öğrenciye. Bir arkadaşına da, ona sırf varlığıyla destek olması için sınıfta bizimle kalmasını rica ettim. Karşısına geçtim ve konuştum, sorunun kaynağını öğrenmek istediğimi, ancak karşılıklı iletişimsizliği çözerek işleri yoluna koyabileceğimizi belirttim. Başta biraz dikbaşlılığını devam ettirdi ama kısa sürede belki benim iyi niyetimi sezdiği için belki de kafasında büyüttüğü sorunun aslında o kadar da büyük olmadığına inanmaya başladığı için, yelkenleri suya indirdi. El sıkıştık, sorunları çözmek için birlikte çalışacağımıza dair söz verdik. En azından ona değer verdiğimi, ona bir bebek gibi değil de ne yaptığını bilen bir genç insan gibi muamelede bulunacağımı hissettirdim. Ben sınıftan çıkıp, bölüm odasına giderken içimde tarif edilmez bir sevinç vardı. İki haftadır bir duvar gibi her derse girdiğimde karşıma dikilen o soğukluk erimişti ve bu, basit bir iletişim bağı uzatmakla olmuştu. Odaya gidince bunun neden biz yetişkinler arasında bu kadar kolay olmadığını düşündüm. Yanıtı bulmakta çok da gecikmedim.

İnsanların hayatlarında değiştirmekten korktukları şeyler vardır. Bu günlük bir rutin olabileceği gibi, hayatına anlam katan bir tembellik de olabilir. Bu yüzden değişmekten, denenmemiş olanı denemekten korkarız. Bize değişimi teklif edenlerin karşısına da “ego” duvarını öreriz. “Sen kim oluyorsun da bana böyle bir şeyi teklif edebilirsin?”den “Sen benim kim olduğumu biliyor musun?”a kadar türlü türlü duvarların arkasına sığınır, cafcaflı makamların arkasında küçüldükçe küçülürüz. İşte bugün başıma gelen de böyle bir şey. Egosunun altında ezilmiş, korkak ve sünepe bir şahsiyetin, araya başkalarını koyarak bana ayar çekmesi başka neyle izah edilebilir? Ne yani, birileri istemiyor, birilerinin o tüyden koltukları sarsılıyor diye ben söylemeyecek miyim yararlı olacağını düşündüğüm bir düşünceyi? İyi ama bu oto-sansür, bütün sansürler içinde en tehlikelisi, en gaddarı değil midir? Zaten böyle bir insan olmamak, düşündüğümü açıkça söyleyebilmek ve dünyayı –elimden geldiğince- bilim ve ahlak ekseninde değiştirebilmek için ben ayrıldım hayatımın on yılını geçirdiğim ruhani hayattan. Eğer, bir tanrının gazabından kaçıp bir başkasının gazabında huzur bulabiliyorsa insan, onun kaçmışlığında da bulmuşluğunda da samimiyet aranmaz.

Tayland’da ev aldığımı öğrenen bir iş arkadaşım o zaman bana “Ooo, demek burada geçireceksin ömrünü.” demişti. Ben de “Evi ben aldım, o beni almadı.” diye yanıt vermiştim. Gerçekten de yıl sonunda o memleketi Kanada’ya ben de yeni işim için Vietnam’a gitmiştim. Şu anda da durumum farklı değil. Türkiye masraflı ve pahalı bir ülke. Geldiğimden beri yerleşmek için çok para harcadım. Buna ev tutma, sıfırdan bir hayat kurma, yeni eşyalar alma gibi pek çok ıvır zıvır da dahil. Ama ben bunları mutsuz olmak ve eve geldiğimde “yine boynumuzu büktüler bugün” deyip geceleri garezden dolayı uykusuz kalmak için yapmadım. Herkes gibi ben de iç huzuru arayan ve bulduğum zaman kaybetmek istemeyen birisiyim. Eğer işim beni mutsuz ederse, neden durayım orada? Ne diye birilerinin kahrını çekeyim? Hele bir de bunu hiç hak etmiyorsam!

Mektupların birinde yazmıştım, borçlu insanı boyun eğdirmenin kolay olacağını. Çok şükür, borçsuz harçsız bugüne kadar gelebildim. Ne bir eşya için kredi çektim ne de herhangi başka bir ihtiyaç için. Alnım ak, hesabım artı tarafta. Ceketimi alıp, çıkabilecek kadar da yüreğim var. Baktım olmuyor, böyle saçma sapan olaylar tekrar ediyor, egolarının esiri olmuş insanlar araya olayla hiç ilgisi olmayan başkalarını perde yapıp, o perdeler arkasından korku imparatorluğu inşa etmeye çalışıyorlar; ben de çocuklara zarar vermemek için elimden geleni yapmak koşuluyla, benden bu kadar deyip, çekip gitmesini bilirim. Şimdiye kadar hiçbir okulu dönem ortasında, dersler devam ediyorken terk etmedim. Prensip olarak buna karşıyım çünkü bu öğrencilerin öğrenimine zarar verebilecek bir girişim. Ama zamanı gelince de ayrılmayı bildim, başka bir işi garantilememiş olsam bile.

Nasıl ki sıkıldığım için Tayland’ı terk ettim, nasıl ki altı yıl Vietnam’a fazla bile dediğim için Vietnam’dan ayrıldım, aynı şekilde 1 yıl Türkiye’ye fazlaymış deyip, yola çıkmasını bilirim.

Türkiye'den Mektuplar 15

Başbakan 2012-2013 eğitim yılının açılışında “İmam Hatip okullarından kim ne zarar görmüş?” diye sormuş. Sonra da eklemiş “İmam Hatipler terörist yetiştirmiyor diye mi kapatılsın istiyorsunuz?”. Başbakan her zamanki gibi kendisini destekleyen %50’nin desteğiyle, kendisini desteklemeyen %50’ye yükleniyor. İmam Hatipler de AKP’nin 10 yıllık iktidarının sonucunda kendisini destekleyen dindar kesime verilen bir ulufesidir. Buraya kadar sorun yok, her iktidar kendisini destekleyen kesime kıyak çeker, onları mutlu edip bir sonraki seçimlerde oylarını garanti altına almayı arzular. Sorun başbakanın kurduğu cümlelerde.

Birinci cümle: “İmam Hatip okullarından kim ne zarar görmüş?”. Aynı soru şu şekilde de sorulabilir. “İmam Hatip okullarından kim ne yarar görmüş?”. Sonuç olarak bu okulların amacı ülkedeki din insanı (dindar insan değil) açığını kapatmak ve halka doğru din eğitimini verecek öğretmenler, eğitmenler, imamlar, hatipler, müftüler yetiştirmektir. Bu amacından sapıp, halkı dindarlaştırmak için kullanılırsa durum çok farklı bir renge bürünür. Bu durum, marangozluk okullarının, ülkedeki marangoz ihtiyacını karşılamak yerine, tüm Türkiye halkını odun seven, bakışıyla kalasın boyunu ölçebilen, tahtaya şekil veren bir topluluğa dönüştürmeyi amaçlamasına benzetilebilir. Bu böyle olmayacağına göre, konuya girmeden önce İmam Hatip okullarının olması gereken varlık nedenini açık ve seçik olarak yazmalıyız. Bu okullar halkı dindarlaştırmak için değil, halkın ihtiyacı olan eğitimli, bilinçli, pek çok yönüyle modern (başkalarının inancına ve hayat tarzına saygı, giyim kuşam, temizlik) din insanları yetiştirmek ya da bu yetiştirme işleminin ilk ayağını oluşturmaktır. Bunun dışında bir misyon yüklenmesi eğitimin uzun erimdeki kazanımları açısından hem yararsız hem de gereksizdir.

İkinci cümle ise tribünlere oynamanın bir sonucu gibi: İmam Hatipler terörist yetiştirmiyor diye mi kapatılsın istiyorsun?”. İmam Hatip okulları terörist yetiştirir mi bilmem ama herhangi bir okul terörist yetiştiriyorsa zaten orası okul değildir. Ayrıca, başbakan eğer terörist kelimesiyle özgürlük için mücadele eden, herkese adalet ve herkese eşitlik için çabalayan yurtsever vatandaşlardan bahsediyorsa, İmam Hatiplerin bu profilde insan yetiştirmede eksik kalan bir taraflarının olacağını sanmıyorum. Benim iki tanıdığım var böyle. İmam Hatip lisesinde okurken solcu olmuşlar, 1970’li yıllarda meydanlarda ellerinde pankartlarla eşitlik ve kardeşlik mücadelesi vermişler. Zaten İmam Hatip liseleri dindar bir nesil yetiştirmede başarılı olsalardı 1970’li yıllarının Türkiye’si onların gözüyle “güllük gülistanlık” olurdu. Ama olmadı, Bugünkü Türkiye, İmam Hatipler Liselerinin orta kısımlarının kapatılmasından bağımsız olarak, daha dindar, daha muhafazakâr bir yapıya büründü.

Çünkü bakkal Necmi Efendi’nin, manav Sami abinin, fabrikada çalışan Emine ablanın, araba tamiri yapan Hilmi ustanın dindarlığıyla dindarlaşmaz bir ülke. Onlar zaten hep dindardı ya da belli bir muhafazakâr çerçeve içinde yaşayan insanlardı. Onları değiştirmek, yüzyıllardır toplumun içine sızmış o gelenekleri, dinsel zorunlulukları ortadan kaldırmak neredeyse olanaksızdır. Bu gelenekler zaten zamanla evrilirler, dışarıdan gelen etkilerle yeni zamanlara adapte olurlar. Dolayısıyla o insanları değiştirerek ülkeyi değiştirmiş olmazsın.

Bir ülkenin kaderini tayin edenler o ülkenin eğitimli insanlarıdır. Öğretmenleri, mühendisleri, doktorları, akademisyenleri, iktisatçıları, gazetecileri ve bilumum üst düzey memur takımıdır ülkenin çehresini değiştirenler. Bu da İmam Hatip mezunlarıyla değil; insanlar ortaokulda, lisede, üniversitede okurken ve sonrasında hayata atıldığında, onu hiç başıboş bırakmayan, hep yanında belirip ona yalnız olmadığını anımsatan, bin bir çeşit etkinliklerle kanca üstüne kanca atan, ülkenin her noktasını bir örümcek ağı gibi sarmış, toplumun desteğiyle eğitimde, medyada ve endüstriyel üretim alanlarında ilerlemeyi başarmış bir zümrenin ya da çeşitli zümrelerin azimli çalışmasıyla olur. Bunların içlerinde tek tük de olsa İmam Hatip mezunları vardır ama asıl merkezde öğretmenler, mühendisler, doktorlar ve devlet memurları vardır. İmamların ve hatiplerin yüzyıllardır yapamadıklarını, farklı mesleklerde iyi noktalara gelmiş dindar ve muhafazakâr insanlar çok daha kısa sürede yapabilmişlerdir.

Bu insanlar belki Arapça okuyup yazamazlar, belki Fıkıh ve Tefsir bilmezler ama iş İslamın ve imanın savunulmasına gelince “altın nesil” olmanın gururuyla ellerini hemen taşın altına koyarlar. İşte bu yüzden, bugün toplum dindarlaşıyorsa eğer, bunun nedeni okuyup bir yerlere gelmiş, doğa bilimlerinden anlayan, ekonomiyi ve üretimi bilen, ve kendince bunları dinle harmanlayan, devlet kurumlarının içinde kendi gruplarını sıkı sıkıya muhafaza eden, yeri geldiğinde birlikte hareket eden, yeri geldiğinde ayağını kaydırmak istedikleri grup dışı memurlar hakkında sahte belgeler üreten, yeri geldiğinde aynı amaca hizmet etmek için var olan kanıtları ortadan kaldıran topluluktan bahsediyorum. Devlet içinde devlet, kurum içinde kurum, üniversite içinde üniversite, polis içinde polis, asker içinde asker olanlar bunlardır. Dindarlıklarını belli etmeyen, türlü yöntemlerle kendilerini gizleyen ama yeri geldiğinde bir imamdan daha imam, bir hatipten daha hatip olabilen insanlar ülkenin geleceği için asıl tehlikeyi oluşturanlardır. Tehlikenin boyutunu geçtiğimiz aylarda gerçekleşen ve başbakanın son çare olarak jet hızıyla kanunu değiştirip çözdüğü MİT krizine bakarak rahatlıkla gözlemleyebiliriz. Yoksa İmam Hatip Lisesinde okuyan gariban halkın gariban çocuğu değildir tehlike. Bunun için bir de oraya, İmam Hatip Liselerine çocuk gönderen halkın profiline bakmak gerekir.    

İmam Hatip okullarına kimlerin çocuklarının gideceğine bakarsak, bu okulların hangi amaca hizmet için açıldıklarını daha iyi görebiliriz. Sizce ülkeyi yöneten AKP milletvekilleri çocuklarını İmam Hatip’e mi gönderecektir? Peki ya dindar olduğunu her fırsatta belli eden üst düzey bürokratlar, bilim insanları, doktorlar, eğitimciler… Onlar da çocuklarını İmam Hatiplere değil de özel okullara, Fen Liselerine, Anadolu Liselerine, Uluslararası Okullara gönderecektir. Böylece çocuklarının ileride bir mühendis, bir diplomat, bir doktor, bir akademisyen olmasını garanti altına alabilirler. Sonuçta din eğitimi okulun dışında da rahatlıkla verilebilir, çocuk okulda matematik eğitimi alıyorken evinde peygamberin hayatını okuyup, içselleştirebilir.

Peki kim gönderecek çocuğunu İmam Hatip Lisesi’ne? Gelecekten pek umudu olmayan, ortaokulu ya da liseyi bitirsin de bir işe girsin diyen, bu arada dinini imanını unutmasın talebinde bulunan halktır İmam Hatip Lisesi’ne bel bağlayanlar. Bunlar genelde toplumun en yoksul kesimini oluştururlar ve bir iktidar için eğer zamanında kontrol altına alınmazlarsa büyük bir tehdit kaynağıdır. Ülkenin işçisi, esnafı, memuru buralardan çıkar. Bu halkın dindarlaştırılması ya da en azından din aşısıyla pasifleştirilmeleri iktidarın işine gelir. İsyan etmeyen, kendisine yapılan haksızlığı sineye çeken, patron ne derse yapan ama hakkını aramak için bir kere bile sesini çıkarmayan bir nesil istiyorsanız onları bu hayattaki acıların ve adaletsizliklerin geçici olduğuna, asıl adaletin öteki hayatta sağlanacağına inandırın. Böylece grevlerden uzak, sendikaların gürültüsünden arınmış, işçinin en altta ezildiği ve horlandığı bir üretim ortamına kavuşursunuz. Yukarıda da dediğim gibi böyle bir amaca hizmet etsin diye kuruluyor olabilirler ama yakın tarihimiz, İmam Hatip okullarının bu amacın sınırlarından taştıklarını ayan beyan önümüze seren örneklerle doludur.

Benim aşırı karamsar çizgilerle resmettiğim gelecek tam olarak böyle olmasa bile sonuçta dindar bir neslin bu amaca hizmet için su-istimale açık olduğunu kimse inkar edemez. Bu doğrultudan bakınca, 4+4+4’ün yürürlüğe girmesinin de İmam Hatiplerin orta kesiminin açılmasının da, pek çok Düz Lisenin İmam Hatip Lisesine dönüştürülmesinin de altında yatan gerekçeleri olarak (gizli değil bu artık, başbakan söylemişti dindar bir nesil arzuladığını), orta kesimin dindarlaştırılması ya da pasifleştirilmesi, halkın anapara sahipleri karşısında direnç gücünün azaltılması, insanların ellerindeki özgürlüklerle yetinmeyi öğrenip daha fazlasını talep etmemeye alışması gibi iktidarın ve uzun erimde uluslararası sermayenin işine gelecek tasarıları sayabiliriz.

Aşağıda, Zümrütevler Mahallesi'ndeki Düz Lisenin İmam Hatip Lisesine dönüştürülmesini proteste eden mahalle sakinlerini görebilirsiniz. Videoyu misafirliğe gittiğim evin balkonundan ben çektim.