Şiddet Üzerine Kısa Bir Deneme

                         

Ne zaman bir kadına, bir çocuğa ya da bir hayvana uygulanan şiddet kameralara alınıp, görüntüler sosyal medya aracılığıyla toplumun her kesimine hızlıca yayılsa; toplum bir anda diğer zamanlarda yüzünü çevirip pek bakmadığı o ezilen ve hor görülen kesim için birleşmeye karar veriyor. Emine Bulut cinayeti, tıpkı kendisinden önceki yüzlerce diğerleri gibi canice ve haince işlenmiş bir cinayettir. Bir çocuğun annesinin yanında yalvarıp yakarması, annesinin yavrusunun yüzüne bakarak “Ölmek istemiyorum.” deyişi, etrafı kana bulayan kocanın elini kolunu sallayarak çıkıp gitmesi… Yürekleri dağlayan, insanı insanlığından utandıran sahneler bunlar ve maalesef, pek çoğumuz artık kanıksadığımız bu tip cinayetler karşısında sadece olay aşırı dramatize edilmiş bir halde karşımıza çıkarsa sesimizi çıkarıyor, bir şey yapmış olma adına sosyal medyada tepkimizi dile getiriyoruz. Oysa Emine Bulut cinayetinden birkaç gün sonra, Samsun’da yaşayan Hasan Beykoz, apartman dairesinde tartıştığı karısını ve kızını kurşun yağmuruna tutup öldürdüğünde yukarıda bahsettiğim tepkinin onda birini bile vermiyoruz. Peki ya iki gün önce Gaziantep’te hastaneye gelip yeni doğum yapmış karısını bıçaklayan adama ne demeli? Bu sabah abisi tarafından dövülen ve sokak ortasında bıçaklanan genç kız? Elimizde bıçaklanma ânının görüntüleri yok diye sesimizi çıkarmayacak mıyız? Ya da sadece Emine Bulut üzerinden mi şekillendireceğiz sosyal medya mücadelemizi? Onu simge yapıp –tıpkı bir zamanların Özgecan’ı gibi-, bu durumdan kendimize “Bak ben sosyal konularda duyarlıyım.” mesajı mı vereceğiz etrafımıza. Hatta daha da ileriye gidip, bu konuda yazıp çizmeyenlere sataşacak mıyız, onları duyarsızlıkla ve vurdumduymazlıkla mı suçlayacağız? Demek istediğim şey şu, toplum olarak “Bir milyon kişi ölür istatistik olur, bir kişi ölür trajedi olur.” sözünü doğruluyoruz bir bakıma. Bir çeşit kısır döngüdür bu. Yılda bir ya da iki kere toplum uyanır, şöyle bir silkinir, aslında hemen her gün gerçekleşmekte olan bir olaya, sanki diğerlerine vermediği tepkiden intikam alıyormuşçasına orantısız bir tepki verir. Orantısızdır ama haklıdır tepki, dolayısıyla siyasetçilerin ve hukukçuların dikkatini çekmeyi başarır. Birkaç milletvekili ya da bakan konu hakkında “Takipçisi olacağız.” anlamına gelen laflar ederler. Meslek örgütleri, sanatçılar, ticaret odaları sosyal medyada yüzbinlerce defa paylaşılan açıklamalar yaparlar, herkes tek yürek olup mazluma üzülür ve zalimi lanetler. Cani hapse girer, toplum sakinleşir ve bir sonraki infiale kadar eski uykusuna kaldığı yerden devam eder. Bu arada çözüm adına popülist fikirler de ürer. “İdam geri gelsin!”, “Bu adamı da aynı şekilde öldürelim!” gibisinden akla ziyan çözümler dalga dalga yayılır ve zamanla sönüp unutulur. Peki, gerçek anlamda ne yapmalı, toplumu nasıl dönüştürmeliyiz ki bu tip cinayetler tekrar etmesin.

Öncelikle, bu cinayetleri “kadın cinayeti” diye ayrı bir kategoriye koymak toplumda karşı konulmaz bir kutuplaşmaya neden oluyor. Kadın cinayeti, erkek cinayeti, çocuk cinayeti, hayvan cinayeti… Şiddet her yerde ve her şekilde şiddettir. Erkeğin kadına, kadının çocuğa, ev sahibinin evde temizlik yapan hizmetçiye, işverenin işçiye, polisin protestocuya, çocuğun hayvana, insanın ağaca… Ortada güçlünün fiziksel avantajını kullanarak güçsüz üzerinde tahakküm kurma ve onu ezme, sindirme, yok etme çabası vardır. Daha da kötüsü bu çabayı genelde kanıksamış bir toplum, ezilene “Senin elin yok mu, çaksaydın sen de iki tane!” diyen bir kültür var. Yani, “Ben güçlüyüm sen güçsüzsün, o halde ben seni ezerim, kafana vurur ekmeğini alırım, kimse de sesini çıkaramaz.” zihniyetinin toplumun her kesiminde öyle ya da böyle kabul görmüş olması vardır sorunun en temelinde. Bir kediye işkence eden ve bundan zevk alan çocuğun birkaç yıl sonra seviyorum diye kandırdığı kıza aynısını yapmayacağını garanti edebilir miyiz? “Vücudunda iz bırakmayacak kadar olursa kocanın karısını dövmesinde mahzur yoktur.” diyen bir adamın ileride kendisini tutamayıp karısını döve döve öldürmeyeceğini söyleyebilir miyiz? “Kızını dövmeyen dizini döver.” diyen bir ananın ileride öz kızının babası tarafından dövülmesine karşı çıkacağına kefil olabilir miyiz?

Nereden bakarsak bakalım, şiddeti seven, şiddeti kanıksayan ve bu kanıksamayı yeri geldiğinde filmlerimizle, siyasetimizle, spor müsabakalarımızla, günlük konuşmalarda ve sosyal medyada kullandığımız dille alenen gösteren bir toplumuz. Çok çabuk parlıyor, celalleniyor, tahrik oluyor ve iletişim yollarının belki yarısını bile tüketmemişken saldırıya geçiyoruz. Sakin değiliz ve anne-babadan çocuğa geçen irsi bir hastalık gibi taşıyoruz bu şedit halimizi. Onurumuz ve gururumuz var, ona laf edene hemen sokuyoruz sustalıyı. Deliyoruz ciğerini, karşımızdakinin –beş dakika önce muhabbet ettiğimiz dostumuz ya da yıllarca aynı yastığa baş koyduğumuz eşimiz de olabilir bu kişi- ciğeri kanla dolup taşarken bizimkisi soğuyor, rahatlıyor. Asıl utandıran durum ise mahkemede yaşanıyor. “Tahrik indirimi” denen bir şey var. “Beni tahrik etti, anama babama küfretti, bacıma sövdü, dinimle alay etti.” deyince yumuşayıveriyor yargıç. Çabuk tahrik olduğumuz için ve yasalarımızda tahrik indirimi olduğu için bizler de artık tahrik olma hakkımız varmış gibi davranıyoruz, ona göre şekilleniyor sosyal normlar ve etrafındaki davranışlar. Bana kalırsa kimsenin tahrik olma hakkı diye bir şey olmamalı, ilk fiskeyi vuran her zaman için suçludur. Söze sözle karşılık verilir, şiddetle değil. Hiçbir söz şiddeti tecviz edemez, etmemelidir.

Bir de alabildiğine korkağız, başımıza bir şey gelir de kendimizi koruyamayız diye bir şeylere dayanma ihtiyacı duyuyoruz. Cinayetleri işleyenlerin ifadelerini okuyun. “Yanımda her zaman taşıdığım bıçağı çıkardım ve soktum!” diyor adam. Kimse de sormuyor, neden yanında bıçak taşıyorsun? Ben hayatım boyunca hiç bıçak taşımadım mesela, yokluğunu da hissetmedim. Demek ki toplumun bir kesimi bıçağın yokluğunu hissediyor ve belki korkudan belki de alışkanlıktan ötürü sokağa adımını atmıyor o keskin metali beline takmadan. İstatistiklere göre Türkiye’de yaşayan yaklaşık her on yetişkinden birisi silah (tabanca, tüfek) sahibiymiş.  Silah alacak kadar parası olmayanlar da bıçak taşıyorlar yanlarında. Metro girişlerinde, çarşıda pazarda, bildik tüm meydanlarda kimlik kontrolü yapan polisler neden bıçak kontrolü yapmazlar mesela? Neden el koymazlar gereksiz yere taşınan bıçaklara? Şehirde evinden işine giden bir adamın karşısına nasıl bir tehlike çıkabilir ki bıçak taşıyor üzerinde? Neden ve kimden korkuyor? Savunma amacıyla taşıyorsa daha etkili yöntemler vardır sanıyorum. Ne bileyim, saldırganın gözlerini yakarak saldıramaz hale getiren biber gazı mesela! Ya da elektroşok vererek saldırganı kısa süreliğine etkisiz hale getiren küçük tabancalar…

Tabii ki bıçaklar değil sorunun temeli ve bütün bıçakları toplasak bu sefer başka yöntemler bulacaktır psikopat kafalı adamlar. Dün yine haberlerde vardı. Adamın birisi karpuz alıyor. 10 dakika sonra karpuz kelek çıktı deyip, karpuzu kendisine satan seyyar satıcının kardeşini bıçaklıyor. Bıçağı da karpuzcunun tezgâhından alıyor! Çocuk diyor ki “Ben bu adamı ilk defa görüyorum. Önce kelek çıkan karpuz yerine yenisini vereyim dedim, kabul etmedi. Paranızı geri vereyim dedim, siniri yine yatışmadı. Tezgâhtaki bıçağı alıp bana sapladı.” Böyle bir olayı okuyunca ister istemez şu soru geliyor akla: Karşılaştığı her sorunu şiddetle halletmeye alışmış bir insanı biz toplum olarak nasıl yetiştirdik? Ne yaptık da yanında taşıdığı ya da civarda bulduğu bıçağı anlaşamadığı kişiye saplamayı erkeklik sanan beceriksiz erkekleri yetiştirdik? Beceriksiz diyorum çünkü sorunları barışla, karşılıklı iletişimle, özveri ve güvenle çözmek beceri ister, sabır ister, ciddi çaba ister. Şiddet kolaya kaçmak, var olan düğümün üzerine bir düğüm daha atmaktır. Bir insan en basit bir engelle karşılaştığında hemen şiddete başvuruyorsa o insan çocuk ruhlu bir zavallıdan başka bir şey değildir çünkü daha iyisini becerebilecek kapasiteden uzaktır.

Sorunun temeli çok derinlerde olduğu için çözüm de çok derinlerde yatıyor maalesef. İş her zamanki gibi annelerle başlıyor. Çocuklara merhametli olmayı, duygudaşlık geliştirmeyi, iletişim kurmayı öğretmeleri gereken kişiler anneleri ve babalarıdır. Bunu hem etkinliklerle hem de ev içinde örnek davranışlar sergileyerek yapabilirler. Çocukları öyle yetiştirecekler ki değil herhangi başka bir insanı bir böceği, bir karıncayı, bir çiçeği bile incitmeye çekinecek çocuk. Ona göre yaşayacak, ona göre tedbirlerini alacak ve hayatını kimseye zarar vermeme ilkesi üzerinden inşa etmeye çalışacak. Şiddet hiçbir zaman dünyasına girmeyecek. Gerekirse televizyondan, şiddet içerikli filmlerden ve oyunlardan uzak kalacak. Yeri geldiğinde, bir sivrisineği öldürdüğünde bile suçluluk duyacak. Bunun yanında okul öncesi eğitimlerde şiddetin çözümsüzlüğü körüklediğini, duygudaşlığın bir zaaf değil insani bir erdem olduğunu, konuşarak ve anlaşarak kazan-kazan tarzı çözümlere ulaşabileceğimizi Türkiye topraklarında yaşayan her çocuğa öğretmeliyiz. Bunun için tabii ki önce okul öncesi eğitimi zorunlu hale getirip, ülkenin her köşesine yaymak gerekecek. Şiddetin savunma dışında hiçbir şekilde meşrulaştırılamayacağını, bıkmadan usanmadan anlatmalıyız gençlere. Okullarda ahlak derslerini din dersinden ayırıp, uygulamalı hale getirmeliyiz. Matematiği, bilimi öğretmeye çalıştığımız kadar ahlakı da öğretmeye çabalamalı, bu konuda ciddi müfredat çalışmaları yapmalıyız. Şiddetsiz bir toplumu yaratmak için gençlere, sorunlarla sadece ve sadece iletişim yoluyla, aklımızı ve duygularımızı kullanarak baş etmenin yollarını öğretmeliyiz. Kültürün kodlarına sızmış şiddet içeren tüm mekanizmaları yavaş yavaş elimine edip uzun erimde yok etmeliyiz.

Yol uzun, çetrefilli; ciddi çaba ve sabır gerektiriyor. Üç beş yılda sonuç verecek, binlerce yıldır kültürün içinde var olmuş şiddet elementlerini yok edecek bir yöntemin var olduğunu düşünmek saflık olur. Ne idamın gelmesi ne de bu tür olayların sosyal medyada daha çok ses getirmesi sorunun çözümüne fayda sağlayacaktır. Hatta tem tersine, cinayeti işleyen kişiyle hemfikir olanların sayılarının gizli gizli artmasına bile neden olabilir bu tarz infialler. Şiddet, damarlarda atıl halde gezen bir virüs gibi dolanır insanın/toplumun bünyesinde, ortaya çıkıp kendisini ifade edeceği ve çoğaltacağı ânı bekler. Kuduz virüsü gibi, bazen yıllar alır belirtilerin ortaya çıkması. Bir kere belirtiler görünmeye başlayınca da virüsün neden olduğu hastalık durdurulamaz. Bu yüzden çocuklar çok erken yaşlarda aşı olurlar, zararlı virüsler sonradan bedene girince etkin hale gelemesinler diye. Dolayısıyla şiddeti aşısız yenemeyiz. Aşının en iyi tutma yaşı da çocukluktur. Çocuklara merhameti, sevgiyi, huzuru ve iletişimi doğru şekilde öğretir; onları toplumun DNA’sına sızmış şiddet normlarından koruyabilirsek, bu nesli olmasa bile bir sonraki nesli barışçıl bir dünyada ağırlayabiliriz. Buna bir an önce başlamalı, popülist çözümlerden uzak durarak her yönüyle şiddetsiz bir ülkeyi inşa etme yoluna, konunun uzmanlarının (psikologlar, ahlak felsefecileri, suçbilimciler, eğitimciler...) ve karar verici mekanizmaların (siyasetçiler) desteğini de yanımıza alarak girmeliyiz.

Birileri çıkıp da “Sen de amma tatlı su bebesiymişsin. Sevgi pıtırcığı olmakla çözülmez ülkenin sorunları.” diyebilir. Maalesef, bu alaycı tutum her zaman var olmuştur, ileride de var olmaya devam edecektir. Hiçbir sorunu çözemeyen, çözüm üretenlere de köstek olan, kısa erimli çözümlerle günü kurtarmayı marifet sayan güruhlardır bunlar. Sevmeyi ve merhamet duymayı edilgen bir eylem olarak gören bu zihniyete göre hayat mücadeleden ibarettir ve insanlar çocuklarına mücadeleci olmayı, kavga etmeyi, hakkını yedirmemeyi öğretmelidir. Esasen bu tutumum gözden kaçırdığı tek bir nokta vardır. Mücadeleni, kavganı ya da adını ne koyuyorsan koy, eyleme geçirdiğin planını barış ve huzuru hedef alarak yapmıyorsan hayatını, hiç kuşkusuz, hakkın yenilerek geçireceksindir. Çünkü, okyanuslarda ne kadar büyük olursa olsun herhangi bir balıktan daha büyük başka bir balık mutlaka vardır. Zalimi övdüğümüz ya da ona hak verdiğimiz sürece mağlup olmayı da hak ediyoruz demektir bu. Hayat evrimsel anlamda bir mücadele olabilir ama eğer biz insanlar, aklımızı kullanarak barışçıl toplumlar kuramıyor, içinde yaşadığımız şehirleri şiddetten uzak tutamıyor ve sorunlarımıza kansız çözümler üretemiyorsak neden taşıyoruz o beyni kafamızın içinde, neden böbürlenerek geziniyoruz diğer hayvanların arasında zekâmızla övünerek?

AA - 25.08.2019, Changzhou

Kötü Edebiyatın Sarsılmaz İlkeleri

                   Kötü Edebiyatın Sarsılmaz İlkeleri

2019-2020 yazı sezonumu böylesi sert bir eleştiriyle açmam iyi olmadı belki, ama ne yapayım! Bir roman okudum ve okuduğum her sayfada romandan nefret ettim. Hem kendi adıma hem de Türkçe edebiyat okuru adına üzüldüm. Romanın vermek istediği çevreci-özgürlükçü mesajla hemfikir olmam bile dindirmedi içimdeki bu üzüntüyü. Buyurunuz efendim, bir oturuşta yazılmış ve kötü edebiyatı kötü edebiyat yapan ilkelerin bazılarını sıraladığım kısa bir denemeyi bir de siz okuyun.  

   

1.       İyiler ve kötüler keskin çizgilerle birbirlerinden ayrılırlar. Okur ne iyinin neden iyi olduğunu ne de kötünün neden kötü olduğunu anlar, bu konuda düşünmesine ya da fikir yürütmesine izin verilmez. Yazar, kendi yarattığı ahlaki normlara göre şekillendirdiği karakterlere iyi ve kötü elbiselerini giydirir. Roman boyunca da bu ahlaki normlar okura dikte ettirilir; tek doğruymuş gibi okurun, yazarın seçmiş olduğu iyinin tarafında olması talep edilir. Eğer bir çocuk romanı ya da çizgi roman yazıyorsanız böylesi bir seçim anlaşılabilir ama modern roman dediğimiz ve bireyin özgürleşmesiyle başlayan edebi sanat böyle yazılmaz. Bu yüzden Raskolnikov kendisine o cinayetleri işleten sosyal yapının içerisinde takdim edilir okura. Pek çok okur Raskolnikov’a sempati besleyebilir. Madam Bovary genç kızken okuduğu romantik romanların onda yarattığı beklentilerle birlikte verilir ki okur, kocasını aldatan bu kadının nasıl bu hale geldiğini ve nihayetinde nasıl kendi sonunu hazırladığını kendi hayal dünyasında gözlemleyebilsin. Emma saf kocasını aldatan kötü bir kadındır belki ama mutlaka dünyanın bir yerinde Flaubert'in çizdiği çerçeveden yola çıkarak ona hak veren naif okurlar vardır. Kötünün daima kötü, iyinin daima iyi olduğu romanlar okura belli bir ahlaki normu dikte ettiği için, okuru aptal yerine koyduğu için ve en çok da karakterlere haksızlık ettiği için “ahlaksız” kategorisine alınmalıdır.   

2.       Bol bol klişe ifadeler, tatsız ve aşırı benzetmeler, yanlış yerde kullanılan kelimeler ve deyimler, sürekli tekrar eden sahneler ve imgeler, düşük ya da bozuk cümleler, gereksiz ayrıntılar içerirler. Bir lise öğrencinin yapacağı türden hatalardır bunlar. Sınırları bilememekten, ne yaptığının tam olarak farkına varamamış olmaktan, sahneleri zihinde tahayyül etmemekten, ayrıntılara yeteri kadar önem vermemekten, yazılan cümlelere özen göstermemekten kaynaklanır. Son Ada romanından birkaç örnek vereyim:

Akşam güzel, hava yumuşak, denizden esip yüzümüzü yalayan serinletici ve minik su zerrecikleri getiren rüzgâr pek hoştu. (Yüzümüzü yalayan şey su zerrecikleri mi yoksa rüzgâr mı? Şöyle yazılabilirdi: Akşam güzel, hava yumuşak, denizden eserek gelen ve serinletici minik su zerreleriyle yüzümüzü hafifçe yalayan rüzgâr pek hoştu.)

Bir keresinde, zırhlı otomobilinin geçtiği yolda patlatılan bir C4 bombasından… (Bombanın türünün okura ya da hikâyeye kattığı hiçbir şey yok. Zaten “C4” ifadesi sadece bir kere geçiyor roman boyunca.)

… resimlerinden (fotoğraflarından) tanıdığımız iradeli yüzüyle bize doğru … (iradeli yüz nasıl belli oluyor?)

Beyaz giysileri içinde son derece yakışıklı, tertemiz, disiplinli ve kibar görünüyordu (disiplinli görünmek ne demek?)

Kimse birbirine itiraf etmese de adadaki gerginlik her geçen gün daha elle tutulur bir hal alıyor ve özellikle tepesi tıraş edilince, ırzına geçilen bir bakire gibi güneşin altına sere serpe uzanıveren yol, hepimizde müthiş bir huzursuzluk duygusu uyandırıyordu. (Öncelikle gerginlik asla elle tutulur bir hal alamaz. Zihinleri meşgul eder, insanların hareketlerine yansır, günlük davranışlarda anlık akıldışılıklara neden olur… Ayrıca “ırzına geçilen bir bakire” benzetmesi çok ama çok kötü bir benzetme. Bir benzetmede amaç insan muhayyilesine sığan bir imgeyle durumu anlatmak, okura daha önce hissetmediği bir tadı tattırmaktır. Örneğin, “kedi adımlarıyla indi merdivenlerden” ya da “gökyüzü yaramaz öğrencilerine kızmış bir öğretmen gibi kükredi defalarca”. Sonuç olarak hepimiz kedilerin nasıl sessizce ve hızlı adımlarla merdivenlerden aşağıya indiğini gözlerimizin önüne getirebiliriz. Kızmış bir öğretmenin sınıfında bulunmayanımız yoktur. Muhayyilemiz bu benzetmeleri algılarken ne ajite olur ne de zorlanır. Peki, “ırzına geçilen bakire” deyince ne geliyor aklınıza? Hem çirkin, hem ilgisiz hem de benzetme yapmanın temel gerekçesine ters.)

Kocası karışık işler yapan… (Karışık işler? Yasa dışı? Kumar? Kaçakçılık?)

Onu, yıllar önce başkentte bir kafeteryada garson olarak çalışırken keşfetmiştim. (Gazinoya assolist buluyorsan sorun yok ama burada anlatıcı sevgilisiyle nasıl tanıştığını anlatıyor.)

Beyaz pantolon ve tiril tiril gömlekler (Bu ifade sanırım üç ya da dört defa geçiyor 169 sayfalık roman boyunca.)

Yazar’ı bir türlü geçmişi hakkında konuşturmayı başaramıyorduk. (Yazar’ı geçmişi hakkında konuşturmayı bir türlü başaramıyorduk.)

… hummalı ateşler içinde sayıklayarak, çaresiz doktorun kolları arasında öldü. (Günlerce hasta yatmış bir kadın neden doktorun kollarında ölsün? Ayrıca çaresiz olan doktor mu hasta mı?)

Gölgeli ağaçlarımızın altında … (Sık yapraklı ağaçların gölgesinde…)

Köküne kibrit suyu ekecekti (Köküne kibrit suyu dökecekti)

Parası olmayan halk çocuklarının çoğu gibi ücretsiz askeri okula yazdırılmıştı. (Askeri okullar zaten ücretsiz olurlar, dolayısıyla “ücretsiz” kelimesi hem gereksiz hem de yanlış bir algı yarattığı için hatalı. Ayrıca eğer normalde paralı olan bir yere burslu olarak yazılacaksa cümle “Parası olmayan halk çocuklarının çoğu gibi askeri okula ücretsiz yazdırılmıştı.” şeklinde olmalı.)

Günlerce ateşler içinde yattı, işin en kötüsü de çok uzun bir süre gitar çalamayacak olmasıydı. (Ölüm döşeğindeki bir insan için en kötü şey gitar çalamaması olamaz. Belki kendi dünyasında, çok sevdiği gitarından uzak kalmak onu çok yıpratacaktır, bunu bilemeyiz ama anlatıcının hasta yatağında ateşler içinde yatan bir müzisyen için böyle bir cümle kullanması hem saçma hem de mantıksız.)

Ormanın bir kıyısında, uzaktan bile alevlerini ve dumanını gördüğümüz bir yangın çıkarıldı. Yangın ilerledikçe tilkiler, diğer bütün canlılarla (hayvanlarla!) birlikte ormandan çıkıyor, yıldırım gibi kaçıyordu. … Lara evde, kulaklarını elleriyle kapatmış titriyor, ne olduğunu anlamadığım bir şeyler söylüyordu. Sanırım bir sinir krizi geçiriyordu. (Sanır mısın? Romanın başından beri ne kadar çok sevdiğini anlata anlata bitiremediğin sevgilin sinir krizi geçiriyor ve sen “sanmakla” yetiniyorsun. Git bir bardak su getir, sakinleştirici hap ver, doktoru çağır. Hiç olmazsa sarıl kadına, elini tut, öp yanağından.)

Bir paragraf sonra da şu cümleler geliyor: Bu arada burnumuza bir is kokusu geldi. Sanki çok yakında odun yakılıyordu. Aradan çok geçmeden de bahçeye dumanların dolmaya başladığını gördük… (Anlatıcı karakterin tam bir geri zekâlı olduğunu gösteriyor bu cümle. Küçücük bir adadaki tek orman cayır cayır yanıyor, hayvanlar kaçışıyor, avcılar kaçan hayvanları vuruyor ve bizim anlatıcı bahçeye dolan is kokusundan yola çıkarak yakınlarda bir yerde odun yakıldığı sonucunu çıkarıyor. Bu nasıl bir iş? Nasıl bir neden-sonuç ilişkisi? Nasıl bir yazılan sahnenin yazarın zihninde şekillenmemiş oluşu…)

Örnekler çoğaltılabilir. Hemen her sayfada en az bir tane bunlara benzer örnek bulmak mümkün bu romanda.  

3.       Yaratıcı imgeden mahrum olmak.  Bir edebiyat yapıtını edebiyat yapan şey okura verdiği zevktir. Yazdığınız şey ne olursa olsun, ister şiir, ister öykü ya da roman, okurun yazardan beklediği en önemli şey yaratıcı imgelerle süslenmiş bir hikâye ya da anlatıdır. Yaratıcı imgeler olmadan ortaya çıkan şey bir gazete haberinden ya da bitirme tezinden farklı olmayacaktır. Çoğu roman zaten birkaç paragrafta özetlenebilecek niteliktedir. Yani olayların akışı, karakterlerin tanıtımı ve hikâyenin sonlanışı zaten ayaküstü bir sohbette aktarılabilecek kadar kısadır. Önemli olan detaylardır, üslup ile içeriğin uyumudur, daha önce kimsenin aklına gelmemiş yaratıcı imgeler bulmak ve bunları uygun yerlere yerleştirmektir. Kısacası, iyi edebiyat okuru elit lokantalarda yemek yiyen tatbilirlere (gurmelere) benzetilebilir. Doymak için değil, lezzet için okur. Bir şekilde doyacaksın zaten, en azından zevkini çıkararak ye.

4.         Hikâyenin basit, daha önce başka bir konumlandırmada anlatılmış ve sonunun tahmin edilebilir olması.  Zaten iyiler ve kötülerin kesin çizgilerle birbirlerinden ayrıldığı bir hikâyede okura çok bir seçenek bırakılmamaktadır. Roman boyunca iyinin kazanacağı ânı bekler okur ve nihayetinde beklediği gerçekleşir. Maksadı ahlaki bir ders vermek ya da siyasi bir manifesto ortaya koymak olduğu için yazar da işin bu kısmına pek kafayı takmaz. Hedef yeni bir şey söylemek, insanların ufuklarında yeni pencereler aralamak değildir. Daha çok, siyasi bir bilinç oluşturmak ya da var olan bilinci pekiştirmektir. Bu yüzden pek çok temel soru ihmal edilir. Örneğin, “Son Ada” romanında başlangıçta huzur içinde yaşayan ada halkının neden ve nasıl huzur içinde yaşadığı irdelenmez. Kırk haneden oluşan bu adada çöpleri kim toplar, sokakları kim süpürür; bozulan ev aletlerini, kırılan kiremitleri, çöken yolları kim tamir eder? Bu insanlar varsa adada bir ekonomi var demektir. Ekonominin olduğu yerde de huzur değil, sınıf çatışması olur. Cennet gibi tasvirlerle geçiştirilen bu tür mekânlar bile ekonomik ilişkilerden muaf değildir.  Bu durumda adadaki herkes mi mutludur? Kiremitleri onaran ve hak ettiğinden az para aldığını düşünen işçi de mutlu mudur mesela? Kırılan camın yerine yenisini takan usta aldığı paradan ya da gördüğü muameleden dolayı memnun mudur? Son Ada romanında, bildik bir cennetten kovulma hikâyesini okuyoruz ama cennetin kuramsal olarak bu dünya koşullarında (Aslına bakılırsa öteki dünya koşullarında bile! Huriler ve gılmanlar sosyal sınıfın en altında yer alıyorlar sonuçta!) var olamayacağını ve şiddet olaylarının her zaman için ezenler tarafından başlatıldığını (Ezilenler zaten şiddete maruz kaldıkları için ezilmişlerdir!) göz ardı ediyoruz. Dolayısıyla, hikâyenin en baştan sorunlu olduğunu (Sınıfsız toplum hayaliyle başlaması ama bu sınıfsız toplumun gelir kaynağının belirsiz olması. Tabii ki bu belirsizlik akıllı okuyucunun “demek ki zamanında bunlar da diğerlerini sömürmüş.” demesine engel olamıyor.), bu sorun üzerine inşa edildiği için de asla gerçekçi bir noktaya parmak basamayacağını iddia edebiliriz. Yine romanın bir yerinde, anlatıcı ve sevgilisi adadan ayrılmayı düşündüklerinde şu cümlelerle karşılaşıyoruz: Lara bir garsonluk (işi) bulabileceğini, olmazsa evlere temizlik işlerine (temizliğe) gidebileceğini söylüyordu. Benim gönlüm bir türlü razı gelmiyordu bunlara. Adada geçen onca huzurlu yılın ardından, o vahşi, acımasız, korkunç dünyaya geri dönme düşüncesi ürpertiyordu beni.  (Bu cümlelerde iki ana sorun var. Baş anlatıcının sevgilisinin çalışma isteğini olumsuz karşılaması. Kadın çalışmak istiyorsa adamın gönlü buna neden razı gelmiyor? Sonrasında gelen cümle ise daha bir elitist. Siz adada huzur içinde yaşıyorsunuz da ülkenin kalanında yaşayan, ter döken, emek harcayan, yolsuzluklara ve adaletsizliklere rağmen evine ekmek götüren insanlar ne yapacak? Adanızın huzurundan başka düşünecek bir şeyiniz yok mu? Sizler sabah sporuyla güne başlayıp, akşama kadar yan gelip yatıp, akşamları da gün batımını izleyip, sevgililerinizin kollarında yatağınıza giderken ülkenin kalanında insanlar acı çekiyormuş, zindanlarda çürüyormuş, enflasyon canavarının pençeleriyle parçalanıyormuş, çocuklarının karnını doyuramıyormuş; umurunuzda mı? Kısacası, kitap boyunca öyle plansız, öyle rastgele sarf edilmiş cümleler var ki hikâyenin vermek istediği mesajın tersi rahatlıkla çıkarsanabiliyor bu cümlelerden.)

5.       Karakterlerin hiçbir derinliğe sahip olmamaları, tek boyutlu ve tek sesli olmaları. Bu durum hikâyenin basitliğiyle de yakinen ilgili. İyi edebiyatta karakterler çok yönlüdürler. Yazar onlara verdiği iç seslerle bize karakterin yaşadığı çelişkileri, kafasında yaşanan hafakanları anlatır. Bazen iç sese bile gerek kalmaz, karakterin eylemlerinden anlaşılır kafasının karışıklığı, zihninde meydana gelen fırtınalar. Hemen hepimiz böyle olduğumuz için bu tarz bir yazım bize insanı anlama yolunda önemli bir mesafe kat ettirir. Kötü edebiyatta ise durum tam tersidir. Karakterler ya mutlak iyi (mazlum, nazik, âşık, kırılgan…) ya da mutlak kötü (zalim, bencil, küstah, katı…) oldukları için yazarın onların iç dünyalarına girebilme olanağı yoktur. Bunun en büyük nedeni bu tip karakterlerin bir iç dünyasının olmamasıdır. Adeta birer robot gibi sanki her şeye çok önceden karar vermişler gibi, büyük bir özgüvenle gerçekleştirirler eylemlerini. Karşı tarafı anlamaya çalışmak, değişmek, değişmenin sancısını yaşamak mümkün değildir. Sesleri ve tuttukları taraf hikâye boyunca hiç değişmez. Son Ada romanındaki anlatıcının ve sevgilisinin masum, “Yazar” adlı karakterin bilgili ve Başkan’ın ise zalim olması bu duruma güzel bir örnektir. Roman boyunca bu özellikler hiç değişmez, bu karakterlerin neden bu halde oldukları sorgulanmaz.

6.       Göstermek yerine anlatmak, okurun gözüne sokmak, hiçbir şeyi gizlemeksizin tüm ayrıntılarıyla her şeyi izah etmek. Çehov’un çok sevdiği bir laftır bu. “Anlatma, göster.” Kendisi de tüm öykülerine uygular bu tavsiyeyi. “Ay ışığı evin içini bile aydınlatıyor.” demek yerine “Pencereden giren ayın ışığı cam bardakların saydam yüzeylerinde kırılıp bin parçaya bölünüyor ve odanın duvarlarını loş bir aydınlıkla süslüyordu.” der. (Bunu Çehov demiyor, ben şimdi yazdım ama Çehov’da benzerlerini görmek mümkün.) Şimdilerde moda oldu, beceriksizliğe de sanat diyorlar, hatta daha da kötüsü bunu yapana halk sanatçısı (Oysa halk sanatçısı halkın değerlerini nitelikli yöntemlerle ve yoğun uğraşıyla evrensele dönüştüren kişidir.) diyorlar. Adam betimleme yapamıyor, doğru dürüst cümle kuramıyor, kullandığı kelimelerin anlamlarını bilmiyor, siyasi manifestodan ileriye gitmeyecek eserlere edebiyat nazarıyla bakıyor ama yine de “Halkın seviyesine inmiş olmak için basit bir dil kullandım.” diyerek zaaflarını kapatabiliyor. Zaten en kötüsü de bu. Roman boyunca yazarın “Ben bilerek böyle basit bir dil kullandım.” diyerek okurun sempatisini kazanmaya çalışması. Oysa iyi bir sanatçının asıl hedefi halkın seviyesine inmekten ziyade halkı kendi seviyesine çıkarmak olmalıdır. Bu konuda benim tavrım biraz serttir. Edebi eser veriyorum diyorsan hakkını vereceksin, hata yapmayacaksın, yapmışsan en kısa sürede hatanı düzelteceksin, gece gündüz çalışıp okura hak ettiği eseri okutacaksın. 144 baskı yapıp hâlâ kötü cümlelerle okurun karşısına çıkıyorsan ya okura hiç saygın yoktur ya da edebiyata. Yanlış anlaşılmak istemem; “Ölümsüz Aşk”, “Git Kendini Sevdirmeden”, “Kırmızı Güller de Solar” gibi zihni 15 yaşında kalmış kişilerin yazdıkları edebiyat-dışı romanlara bir sözüm yok. Onların alıcısı bellidir ve doğal olarak tarih boyunca her zaman bu tür edebiyat-dışı (eğlendirici, karın doyurucu) romanlar var olmuştur. Benim derdim büyük iddialarla ortaya çıkan, toplumun gözünde yer eden ama aslen hem içeriği hem de üslubu bakımından edebiyata hiçbir katkıda bulunmayan eserlerle. Ucuz edebiyat ya da “kitch” denilen, kolay yoldan duygusallık, siyasi görüş veya felsefi bakış açısı pazarlayan, popülerliği sanatla karıştıran ve daha önce yazılmış olan kült eserlerin kötü birer taklidinden öteye gidemeyen bu eserler aslında edebiyata ve onunla ilgilenen gençlere en büyük zararı veriyorlar. Bana kalırsa 15 yaşından büyüklere bu tarz romanlar yasaklamalıyız ki gerçek edebiyatla tanışabilsinler, düşüncenin ve sanatın kolay yoldan elde edilemeyeceğini çok geçmeden kavrayabilsinler.

Yazı uzatılabilir, pek çok şey eklenebilir. Ben bu yazıyı Zülfü Livaneli’nin “Son Ada” adlı romanını okuduktan sonra yazdım. Romanı dün akşam bitirdim ama bitirene kadar akla karayı seçtim. Şanghay Edebiyat Günleri grubunun kararı olmasaydı birinci bölümden sonra bırakırdım kitabı elimden. Yukarıda belirttiğim altı özelliğin altısı da var bu romanda, her yönüyle başarısız bir eser. Peki ben bu yazıyı neden yazdım? Kıskançlık mı? Hayır! Nefret mi? O da değil! İnternete baktım, bu roman hakkında yazılmış eleştirileri aradım. Bir tane samimi eleştiri bulamadım. Herkes romanı övüyor, yere göğe sığdıramıyor. 144 baskı yapmış bir romandan bahsediyoruz bu arada, yazıyla ifade edeyim “Yüz kırk dört” baskı. İçim doğal olarak tarifsiz bir acıyla doldu. Pek çok güzel romana, pek çok güzel edebiyatçıya haksızlık yapıldığını düşünmeye başladım. Sonuçta insanların bir okuma kapasitesi vardır ve bir kitap çok okunuyorsa diğerleri daha az okunuyordur ya da o çok okunan kitap başka kitapların okunma zamanlarını çalıyordur. Ayrıca, eğer Livaneli’nin yazdığı şey iyi roman oluyorsa onların yazdıkları ve benim gözümde çok daha nitelikli olan eserler ne olacaktı? Sanırım yazarı ünlü bir müzisyen ve sol cenahın tanıdık bir yüzü olunca eserin roman olup olmaması da önemini yitiriyor. Livaneli iyi bir müzisyen, cumhuriyetin değerlerine sahip çıkan çok değerli bir aydın olabilir. Bu konularda kendisine sonsuz saygım var. Bu demek değil ki aynı Livaneli iyi bir edebiyatçıdır, usta bir romancıdır. Değildir, olmadığını göstermek için de bu yazıyı yazdım. Umarım birileri okur, bana hak verir. Hak vermese bile cevap verir, karşılıklı atışırız. Ne demiş eskiler, “Barika-i hakikat, müsademe-i efkârdan çıkar.” Hadi hayırlısı!

 Ali Rıza Arıcan, 17 Ağustos 2019*

* Bu arada 20 yıl önce bugün, belki de benim bu yazıyı yazmaya başladığım saatlerde (Çin saatiyle sabah 8 suları), Gölcük depremi  meydana gelmişti. O gece hayatını kaybeden binlerce insanı saygıyla anıyorum. Umarım bu tür acıları tekrar yaşamayız. 

Graduation Speech (English & Chinese)

                       TAME THAT WILD HORSE! 

                                           

Dear parents, dear teachers and dear students,

Today we have gathered here to celebrate an important occasion, a milestone for our senior 3 students and perhaps for their parents as well. In anthropology, the word "celebration" is defined as an event organized to celebrate a significant change in one’s life. People celebrate their birthdays because a birthday is the day when we all start experiencing this wonderful world. People celebrate their weddings, reunions, comings of age, and returns with similar joyful feelings in their hearts. It is the recognition of the “change of state” in one’s life, admitting the death of the old self and welcoming the resurrection of the new one, with perhaps, a partial denial of the permanent self.

High school graduation can be considered as one of these “change of state” moments in one’s life. As a math teacher, I would like to use the metaphor of an inflection point where the curvature of the graph changes its direction, hopefully from concave down to concave up, not the other way around J. Yes, it is an inflection point at which you are transforming yourself from the state of naive high school students to the state of responsible adults. A responsible adult means a free-thinking mind with a lot of weight, it means a person who is ready for the consequences of his actions and decisions, it means using freedom with the utmost care, like holding flames in one’s hands. Those flames can be used to heat a house and save lives in freezing winter nights or they also can be used to burn and destroy an entire forest. Freedom in this sense is a sword with two sharp edges. If you know how to control it, it serves you. If you don’t, then you feed a monster with all your good intentions and in the end, that monster will destroy you.

Life, with its full meaning, starts after high school because first time in your life you will be alone in that wild jungle, all by yourself with your own judgment and your own decisions. One of the greatest Chinese writers, the father of Modern Chinese Literature, Lu Xun, once said “At the beginning, there were no roads on earth. People kept walking and walking, then the roads appeared.” A high school student who is being told what to do with every second of his/her life does not really have the capacity to understand these wise words. Only if you are free or partially free, these words make sense because a life, no matter how complex it might look, is always determined by two main factors: the consciously-made choices and random collisions.

These two factors are not independent of each other, they are entangled like the cables of your earphones in your pockets. Most of the times, randomness plays a bigger role than we can ever imagine although our narcissistic nature usually tells us that we are made of our choices. Of course, we like to exaggerate the role of choices in successful people and exaggerate the role of randomness in people who could not make big names for themselves. This is probably why the word “unlucky” is used for the failed ones much more often than the word “lucky” used for the successful ones.

My advice to the new graduates at this point will be this: If you want to decrease the role of randomness in your future life and increase the role of your conscious choices, there is only one way to do it. We cannot control randomness but we can tame it, like a wild horse whose movements are unpredictable but once you tame it the same wild horse becomes your best friend. In the way we tame the wild horse, we can also tame randomness by lowering the variations and this way we can decrease the chances of possible colossal damages. This, of course, can be done by being determined, being brave, working hard for the next target and not giving up until the end.

There is no guarantee for success in life, there is no secret formula for happiness and there is no magical elixir for absolute inner peace. We are random dots on an infinitely large Cartesian Plane with infinitely many options. Choose happiness, kindness, hard work and courage; the success will follow sooner or later. If you choose success over everything else, it is very likely that you will never get it in the way you desire.    

Going back to Lu Xun’s words, it is true that there are no roads before your eyes when you stand still and look at the horizon with your lazy eyes but they will appear once you stop being idle and take your first step forward. Only a portion of a long long road will appear first. Once you set your foot on the road, you will see more of it. The more you walk, the more confidence you will build and the more experience you will accumulate. The key criteria here is not to follow someone else’s steps but creating your own path, creating your own self and life around this self. As the famous poem of Robert Frost mentions:

Two roads diverged in a wood, and I

took the one less traveled by,

And that made all the difference.

Take the less-traveled road and make the difference for both yourself and for those who love you.

Let me finish my boring speech with a little inspirational story that you should always remember:

A young man enters a shop and asks the old clerk what they sell in there. The clerk says “We sell dreams.” The young man seems interested and wants to see a few samples. The clerk shows him three good dreams. Young man likes the third dream in which he sees himself quite different from what he is in his current life. In real life he does not have good relationships with the people around him, he is not a real risk-taker and not very confident in his decisions. However, in this dream, everything seems sorted out; including his own personality, he defends the morality behind all his actions with great confidence.

He then asks the price of the dream he liked the most. The clerk says “A few years of your life”

“I didn’t get it,” he says, “Don’t you sell for money?”

“No, we sell the dreams for a proportion of customer’s lifetimes.” the clerk says.

“But” replies the young man, “Isn’t it too expensive to pay a few years of life for a dream?”

The old clerk smiles “Not at all, young man. We have some dreams which cost the entire life of a man.”

The young man leaves the shop without buying the dream and goes back to his normal life.

He was not brave enough to deserve his dreams.

---

Yes, be brave to deserve your dreams and even if you cannot change the world, you can at least try not to let the world change you.

Congratulations and best wishes one more time…  

----

驯服那匹野马！

亲爱的家长、老师、学生们，大家好：

今日我们相聚一堂，庆祝一个重要的时刻。这对我们的高三学生来说是一个里程碑，对他们的父母来说也许亦是如此。在人类学中，“庆祝”一词被定义为欢庆一个人生活中重大变化的活动。人们庆祝生日，因为生日是我们开始体验这个美好世界的日子。同时，人们怀着类似的喜悦心情庆祝婚礼，观礼，相聚，重逢。庆祝是对一个人生活状态的变化的承认：承认旧自我的死亡，欢迎新自我的复活，也许部分地否定了永恒的自我。

高中毕业可以被认为是一个人一生中生活状态变化的时刻之一。作为一名数学老师，我想用一个拐点来比喻。在这个拐点上，图形的曲率改变了方向，希望它是从向下变成了向上的趋势，意味着步步高升，而不是反过来。是的，这是一个重要的拐点。在这个拐点上，你正在把自己从一个幼稚的高中生转变成一个负责任的成年人。一个负责任的成年人意味着拥有一个自由思考、有质量的头脑；意味着已经准备好去承担一切行动和决定的所带来的后果；意味着谨慎地使用自己的自由时间。管理自由，就像一个人的手中持有火焰：这些火焰可以用来加热房屋，在寒冷的冬夜拯救生命，也可以用来燃烧和摧毁整个森林。从这个层面上说，自由是一把双刃剑。如果你知道如何控制它，它就会为你服务。如果你滥用自由，那就相当于用你所有的善意来喂养了一个怪物，最终，这个怪物会毁掉你。

充满意义的人生，始于高中毕业后。因为这将会是你生命中第一次，完全依靠你自己的判断和决定，独自一人在狂野的丛林中闯荡。中国最伟大的作家之一，现代文学之父鲁迅，曾经说过，“其实地上本没有路，走的人多了，也便成了路。”当然，一个时时刻刻被安排好人生下一步的高中生不会有真正的能力去理解鲁迅这类明智的话。只有当你是自主的，或逐渐自主的时候，这些词才会对你有意义。因为无论生活看起来多么复杂，它总是由两个主要因素决定的：有意识的选择和随机的安排。

这两个因素并不是相互独立的，它们就像你口袋里的耳机线一样缠绕在一起。大多数时候，随机性发挥的作用比我们想象的还要大，尽管我们自恋的天性通常告诉我们，我们的生活是由自己的选择决定的。当然，我们喜欢夸大自主选择的角色在成功人士身上的作用，夸大随机因素的角色在无法成名的人身上的作用。这可能就是为什么“不幸”这个词用在失败的人身上的频率要远远高于“幸运”这个词用在成功的人身上的频率。

在这一点上，我给应届毕业生的建议是：如果你想减少未来生活中的随机性，增加有自主意识的选择，那么只有一种方法，那就是，虽然我们不能控制随机性，但我们可以驯服它。随机因素就像一匹野马，它的动作是不可预测的，但一旦你驯服了它，这匹野马就会成为你最好的朋友，且听从于你。此外，我们也可以通过降低生活中的变量来驯服随机性，这样就可以减少可能造成巨大损害的机会。当然，这也可以通过变得坚定不移、勇往直前、奋力进取、永不言弃来实现。

生活中没有成功的保证，没有幸福的秘方，也没有绝对内心平静的灵丹妙药。我们是在无限大的笛卡尔平面上的随机点，有无穷多个选项。选择幸福、善良、努力和勇气，那么成功迟早会随之而来。然而，如果你认为成功大于一切，你很可能永远都不会以你想要的方式获得成功。

回到鲁迅的话，当你站着不动，用你的懒惰的眼睛看地平线，无所作为的时候，确实没有路会为你铺开。但只要你停止懒惰，不再无所事事，尝试迈出你的第一步，你面前的路就会出现。在漫长的道路伊始，你只会看见路的开端，一旦你踏上这条路，步步向前，你就会看到更多。你走得越远，你就会建立越多的信心，积累越多的经验。更重要的是，成功的关键不是跟随别人的脚步，而是创造你自己的道路，缔造你的自我和自己的生活。正如罗伯特·弗罗斯特的著名诗歌所写到的:

林子里有两条路，

我选择了行人稀少的那一条，

它改变了我的一生。

走一条人迹罕至的路，为自己和爱你的人做出改变吧。

让我用一个你应该永远记住的励志故事来结束我无聊的演讲:

一个年轻人走进一家商店，问老店员店里卖些什么。店员说：“我们卖梦想”。这个年轻人似乎很感兴趣，他请求想看一些样品。店员给他看了三个积极的梦想。年轻人喜欢第三个梦想，因为在这个梦想中，他看到自己与他现在的生活大不相同。在现实生活中，他与周围的人没有良好的关系，他不是一个真正的敢于承担挑战的人，对自己的决定也不是很有信心。然而，在这个梦里，一切似乎都解决了；包括他自己的个性，他以极大的信心捍卫他所有行为背后的道德。

然后，他询问了他最喜欢的梦想的价格。

店员说：“价格是你的几年生活。”

“我没明白，”他说，“你不卖钱吗？”

“不，顾客需要用一生中的一部分时间来购买梦想。”店员说。

“但是，”年轻人回答说，“为一个梦想付出几年的时间不是太贵了吗？”

老职员笑着说:“一点也不，年轻人。有一些梦想，它花费了一个人的一生。”

年轻人没有买到梦想就离开了商店，回到了他的正常生活。

他不够勇敢，不配拥有自己的梦想。

---

是的，勇敢地去实现你的梦想，即使你不能改变这个世界，至少你可以试着不让这个世界改变你。

再次祝贺你，并致以最良好的祝愿...

                                                      Translated by Caroline Chen (S2 Student)

   

  

BUZ

Uzun süredir yolunu gözlediğim öykü kitabım nihayet yayımlandı. Bu kitaptaki öykülerin büyük bir çoğunluğu ben Çin'e gelmeden önce yazılmıştı. 2010 - 2012 yılları arasında yazılmış ve konusu Vietnam olan öykülerle, 2012-2013 yılları arasında Türkiye'de yazılmış öyküler kitabın büyük bir kısmını oluşturuyor. Çin'de yazılıp konusu Çin olmayan öyküler de bu seçkiye alındı. Geçen yıl yazdığım ve yaşadığım kent olan Changzhou'da geçen altı uzun öyküden oluşan yeni bir seçki "Bir Eylül Sabahı" adıyla ayrıyeten yayımlanacaktır.

Aşağıya kitabın kapağını ve içindekiler kısmının fotoğrafını koyuyorum. Umarım okuyucusunu bulur, hak ettiği ilgiyi görür.

Kitabın kapağı 

İçindekiler sayfası

BALIKKK (1)

Nan Da Jie ile Yang Lin’in kesiştiği köşedeki alışveriş merkezinin bodrum katında yeni açılan ve ithal ürünlerle Çin’in az bilinen pahalı markalarını satan lüks süpermarket, vakit öğlen olmasına rağmen ev hanımı, çocuk ve emekli kaynıyordu. XY kalabalığa yakalanmamak için öğlen gideyim demişti ama beklediğinden fazla insanı görünce canı sıkılmıştı. Onun gözünde, müşteri kılığına girmiş bu işsiz güçsüz takımı, süpermarkete akşam yemeği için alışveriş yapmaya değil de boş vakitlerini sebze meyve fiyatlarını kontrol etmeye ya da bekâr çocuklarına müstakbel eş aramaya gelmiş gibiydiler. Maksatları yem yemek değil de avare avare dolanmak olan tembel tavuklar gibi kafalarını sağa sola çevire çevire ve hatta çıkardıkları sese bakılırsa gıdaklaya gıdaklaya ilerliyorlardı ışıltılı rafların arasında. Etrafta tıngır mıngır dolanan el arabalarının çoğunun boş denilecek kadar az sayıda ürünle doldurulmuş olması -kasıtlı olarak seçilmemişlerdi de rafların yanından geçerken birer ikişer rastgele düşmüşlerdi sanki bu birbirinden bağımsız ürünler- XY’yi rahatsız etmekle kalmıyor, üstüne bir de kızdırıyordu. “Madem bir şey satın almayacaksınız, ne diye kalabalık yapıyorsunuz? Soya sosunun yanında kırmızı şarap! Tofunun yanında bisküvi! Renk uyumu olsun diye mi alıyorsunuz bu ürünleri? Yok mu başka işiniz? Gidin evinizde oturun, parkta dans edin, okul çıkışlarında torunlarınızı bekleyin, otobüse binip şehri turlayın. Yaşlılara bedava değil mi otobüsler, çocuklara da? Çanco ayaklarınızın altında kocaman bir tarla. Karış karış gezin, tutan mı var sizi? Neden buradasınız?”

Bunun gibi onlarca soruyu kafasında evire çevire önce, listeye sabah eklediği sebzeleri ve meyveleri aldı, ardından da vakit kaybetmeden gürbüz ve renkli balıkların uçsuz bucaksız bir okyanusta geziniyormuş gibi salına salına yüzdükleri dev akvaryumun önüne geldi. Sabahtan beri devam eden başının ağrısı, başka zamanlarda gülüp geçtiği, önemsemediği, günlük rutinlerin arasında eritip yok ettiği önemsiz ayrıntıları aşılması gereken yüksek eşiklere dönüştürmüştü. “Olduğum yerde durur, tek bir noktaya gözümü dikersem kafatasımın içinde taşıdığım kütle ağırlığını daha az hissettirir” düşüncesiyle uzun uzun suyun üzerinde hareket eden beyaz köpüklere ve bu köpükleri yutmak istermiş gibi yukarı doğru ağızlarını açıp kapayan balıklara baktı. Berrak suyun içinde, saniyeler içinde küçülüp yok olan köpüklerin arasında, sanki hiç ölmeyecekmiş, sanki bu akvaryuma satın alınmaya değil de eğlenmeye gelmişler gibi aheste aheste yüzen balıklardan birisi XY’yi görmüş, çekingen bir kız çocuğu gibi geniş cama usul usul yanaşmıştı. Meraklı gözlerini karşısındaki kadının gözlerine dikmiş, sanki onun kafasının içindeki tiftiklenmiş bulutları bir anda fark etmiş, hayvani içgüdüleriyle bu kadının istese de güzel bir balığa zarar veremeyecek birisi olduğuna karar vermiş ve utangaç dudaklarını cama değdirir gibi yaptıktan hemen sonra ani bir hareketle geriye kaçıp; köpük, renk, ışık ve balık cümbüşünün içinde kaybolmuştu.

XY, balığın bu çevik hareketinde, diğer balıklarda göremediği türden bir tuhaflık, ilk görüşte anlamlandıramadığı bir gizem, zor zamanlarda önünde aniden beliriveren yön gösterici ışık türünden bir tılsım sezmişti. Normalde terkedilmiş bir evin camlarından fazlasını göstermeyen o yuvarlak gözlerde bu sefer birisini görmüştü XY. Evet, birisi vardı içeride. Onu gören, onu fark eden, ona bir şeyler fısıldamak isteyen; bedeninin içine sığmayan ruhunun avuca konan cıva gibi oynak, şaşılacak kadar da ağır olduğu bilgisine erişebilen, biraz çekingen ve utangaç, ama en çok da meraklı bir bilinç vardı.  En son kim ona böyle bakıp, fark edildiğini anlar anlamaz bakışlarını kaçırmıştı? Kocasının iş arkadaşı TR vardı. Arada, iki aile birlikte yemek yediklerinde, karanlık bir gecede ışıldayan dolunaya bakar gibi çaprazında oturan XY’nin gözlerine bakar, enselendiğini fark ettiği anda da –XY’nin mızraksı kirpiklerinin kıskacına yakalanmamak için demişti bir arkadaşı durumu XY’den öğrendiğinde- bakışlarını kaçıracak delik arardı. Oysa XY’nin hareket beklediği gözlerde, kocasının ruhunun dışarıya açılan pencerelerinde, içindeki tüm o isterik özlemlerine ve tükenmez sabrına rağmen, pek bir aksiyon gerçekleşmez, beklentilerin boşa çıkmasının acısı er geç ağırlığını hissettirirdi. Kocası; yoğun iş dünyasının, hasta babasının ve sınavdan sınava başarıyla koşan çocuğun yarattığı bahaneler denizinde XY’nin alımlı yönlerini göremeyecek kadar duyularından arındırmış ve köreltmişti bedeninin isyana hazır tüm yerlerini.

Evliliğinin onuncu yıldönümünü kutladıkları iki hafta öncesinde aynı zamanda tutkusuz geçen dokuz yılın da yıldönümünü kutlamışlardı.  Pahalı bir lokantada yenen yemek, özenle seçilmiş albenili bir elbise, kuaförden yeni çıkmış kimsenin dokunmaya kıyamayacağı uçları kıvrımlı saçlar, abartılı renklerde ve boyutlarda adlarından bile emin olamadıkları çiçekler, görkemli kutulara konmuş ufak hediyeler ve tüm bunların fotoğrafları; her biri birkaç açıdan, rengârenk, pırıl pırıl, gerçeğinden daha güzel… Aralarındaki bedensel uzaklık arttıkça dışarıya yansıttıkları şatafat da artıyordu. Böyle hissediyordu XY, her şeyin tersine gittiği dünyada tersine giden yeni bir şey bulmanın iç huzuruyla haksız bir mutluluk duyuyordu ama bu mutluluğun uzun erimde kendisine zarar vereceğinin bilincinde olmak aldığı hazzı zehirlemeye yetiyordu. Olmanın yerini görünmenin, yaşamanın yerini yaşıyormuş gibi yapmanın, aşkın yerini efsanevi aşk hikâyelerinin gölgesi altında kendinden ve eşinden nefret etmenin aldığı bir zamanda XY ve kocası üzerlerine düşen görevi yerine getiriyorlar ve gerisine karışmıyorlardı. İç çeperlerde gerçekleşen çatlaklar büyüdükçe, o çatlakları dışarıya çaktırmamak için daha çok çaba sarf etmeleri gerekiyordu sanki; daha çok para ve gülücük, sosyal medyada paylaşmak üzere daha çok fotoğraf ve video. İşin en kötü yanı da bu bedensel mesafelerin alışkanlık haline gelmiş olmasıydı. Denge halini bulmuş bir ilgisizlik denizinde kaygısızca yüzüyorlar, dalgaların durgunluğundan ve rüzgârın yokluğundan dolayı sessiz –biraz da suçluluk duygusu yüklü- bir memnuniyet yaşıyorlardı. Sonuç olarak her ikisi de, birbirine en iyi ihtimalle teğet geçen bu iki bedenin içinde hapsolmuş, yörüngeden kopup güneşten uzaklaşan gezegenler gibi her geçen gün biraz daha soğuyan, biraz daha karanlığa ve umutsuzluğa gark olan aciz ruhlarının karşılıksız arzularından şikâyetçi olmamaları gerektiği konusunda kendilerini inandırmıştı.

Sağlıklı, zeki ve çalışkan bir oğulları vardı. Daha ne isteyebilirdi on yıldır evli bir çift. Aşkı kim kaybetmişti de o bulsundu! Kendisiyle aynı kategoriye giren evli kadınların hiçbirisi –hem de hiçbirisi- aşk konusunda memnun değildi hayatından. O kadar ki hemen hepsi kelimeyi ağızlarına bile almaz, akıllarına bile getirmez, aşksız bir hayatın tahmin edilebilir monotonluğunda, sakin bir gölde ağır ağır yüzen dev bir kaplumbağa gibi yaşamaya, yaşıyormuş gibi görünmeye, yaşamıyor olmanın derin sıkıntısını saklamaya çalışırlardı. Yaşamak zaten yaşayamıyor olmanın utancını saklamak için üretilen oyuncakların ve heveslerin resmi geçidi oluvermişti son yıllarda. XY, etrafındaki kadınların bu vazgeçmişliklerinden ve umutsuz hallerinden kendine ders çıkarır, “Yaşadığımız dünya böyle işte, ben ne yapayım?” deyip günlerini farklı meşgalelerle doldurmaya çalışırdı. Bu bahaneyle son zamanlarda kendisine yeni tutkular arayışına girmiş, evliliğinin ilk yıllarından sonra terk ettiği, mutfakta tek başına vakit geçirme alışkanlığına kendisini bile şaşırtan bir ivedilikle dönüş yapmıştı. Annesinden öğrendiği yemekleri yaparak evliliğinin ilk on yılını iyi kötü bir şekilde geçirmişti ama bundan sonra bir farklılık yaratmaya kararlıydı. Geçen hafta, internette gördüğü bir tavuklu çorba yapmış, normalde yemeğe ve sofraya son derece ilgisiz olan kocası –aslında karısının yakınlarında olduğu her yere ve her şeye karşı ilgisizdi ama yine de XY, yüreğinin derinliklerinde kalan son umut tortusuna tutunarak bu gerçeği kabul etmemekte direniyordu!-, hayatında ilk defa tavuk yiyormuş gibi, hatta tavuğun yenebildiğini yeni keşfediyormuş gibi yemek kabını yalayıp yutmuştu. Kocası o kadar mutlu olmuştu ki uzun zaman aradan sonra o gece yatakta XY’yi defalarca öpmüş, normalde şipşakla geçiştirdiği sevişmeyi uzatmak için fark edilir –neredeyse kahkahayla gülecekti XY kocasının bu çırpınışına- bir çaba sarf etmişti. O gecenin sabahında, şehvetin yıkıcı izlerini taşıyan dağınık yatağı toplarken aklında aşkın sadece ve sadece aramadığın yerde ve zamanda bulunabileceğine dair çelişkili de olsa kulağa hoş gelen düşünceler vardı. Bugün de, bir arkadaşının tarifini gönderdiği balık kızartmasını deneyecek, mutfağın altını üstüne getirme pahasına da olsa akşama kocasına ve oğluna şenlik yaşatacaktı. Kim bilir belki de filmlerde gördüğü ve her gördüğünde içinde bir yerlerde çatlaktan sızan suyun bıraktığı türden bir ıslaklık hissi bırakan sahnelerden birisini yaşatırdı kocası ona! Bunun için gelmişti canlı balıkların satıldığı süpermarkete. En güzel, en lezzetli balığı almadan da gitmeyecekti. Tabii ki soranlara gece karanlığında parıldayan siyah incilerin dansını, kocasının bir ahtapotun kolları gibi uzayan parmaklarının hünerlerini, istediği zaman profesyonel bir maraton koşucusu gibi iki kişilik yatağı koşu parkuruna dönüştürebileceğini anlatmayacaktı. Oğlunun lezzetli bir yemekten sonra şimşek gibi çakan gözlerinden, kayınvalidesinin beğendiği yemekleri yerken çıkardığı ağız şapırdatmasından, kocasının yemekten sonra içtiği sigarayı azaltmasından –yemekten aldığı zevki kaybetmemek için elbette- bahsedecekti.

Evet, o akşam bu akşamdı, o aşçı da kendisiydi. Sadece eti bol bir balık değil; yüzü düzgün, gözleri boncuk gibi parlayan, yakışıklı ve parlak pullu bir balık bulmalıydı bu amaca ulaşabilmek için. Sadece karnı değil, gözü ve gönlü de doyurmalıydı. Az önce cama dokunup kaçan balığı aradı bakışları. Nasıl olduysa hemencecik de buluverdi. Akvaryumun dip kısımlarında, kendisinden küçük bir kırmızı balıkla dalaşıyordu. Beyaz fayanslı duvarın kenarından yavaş yavaş yürüyerek akvaryumun öteki tarafına geçti. Belini büküp, alnını camın alt tarafına yanaştırarak kaybetmekten korktuğu balığa dikkatlice baktı. Bu kalabalık içinde aradığını bulabiliyor oluşu, yani daha işin başındayken, başarısız olma olasılığının yüksek olmasına rağmen başarılı olmakta bilinmeyen bir nedenden dolayı ısrarcı olması; doğru bir seçim yaptığı konusunda kendisini inandırmasını kolaylaştırıyordu. Evet, bu balığı; az önce meraklı bakışlarla kendisini karşılamaya gelen, mercan gibi sarı gözleri suyun yüzeyindeki ay kırığı gibi parıldayan, tombul yüzü ve gövdesi bu küçük havuza dar gelen bu güzel balığı alıp götürmeliydi. Elini cama koyup, parmaklarıyla akvaryumun dış çeperini tıkırdattı. Gözünü koyduğu balığın kendisine geri gelmesini bekliyordu ama o güzel pullu, iri balığın XY’yi taktığı yoktu. Bu yüzden XY, şansını daha da zorlamamak ve bulduğu bu mücevheri başkasına kaptırmamak için yanında beliren görevliye akşam yemeğinin malzemesini gösterip, “Benim için şu balığı yakalar mısınız?” diye hafifçe mırıldandı.       

Uzun kollu kırmızı bir kazak giymiş, orta boylu ve kısa düz saçları alnının yarısını kapayan bir kadın olan süpermarket görevlisi XY’nin işaret ettiği balığa bakmamıştı bile. Siyah çizmelerinin içine soktuğu pantolonunu gören bir insan, balığı denizden bu kadının getirdiğine pekâlâ inanabilirdi. Oynak gözlerinde ve buruşuk yüzünde bir tilkinin kurnazlığı seçilebiliyordu. Eline aldığı fileli kepçeyi suya daldırıp, ağa takılan ilk balığı çekmişti yukarıya. XY çekilen cılız ve çirkin balığa bakıp “Bu değil, bu değil, bu değil…” diye üç kere tekrarladı, istediği oyuncak değil de başka bir tanesi eline tutuşturulan çocuk gibi. Görevli kadın “Ama bunu gösterdin az önce” dedi iddialı bir sesle. “İyi göster bu sefer.” XY parmağını tekrar cama dayayıp, “Bak şurada, köşedeki kırmızı balıkla oynuyor. Kocaman sarı gözleri var, yüzgeçlerinde de metalik bir mavi var. Ben onu istiyorum, başka balık almam.” Görevli kadın müşterilerinin şımarıklıklarına alışıktı, çocuklarına oyuncak ya da akşam gidecekleri önemli parti için lüks çanta seçer gibi balık seçmelerine ses çıkarmazdı bu yüzden. Eğlenirdi bir nebze. En çok da onların seçtiği balığı değil de kendisinin seçtiği balığı müşteriye kakaladığı zaman eğlenirdi. Ehh, kendisi de domates alırken en sertlerini, en sağlamlarını, en kırmızı olanları seçmiyor muydu? O en güzellerini seçtiği halde satıcı kız tezgâhın altına gizlediği çürük domates dolu çantayı kendisine yutturmuyor muydu? Hayat buydu işte, okul okumak gerekmiyordu güçlünün dişini geçirebildiği leşlerin üzerinde ayakta durarak gücünü korumayı başardığını anlamak için.

Eldivenli parmaklarıyla tuttuğu kepçeyi ve içindeki cılız balığı suya batırdı, XY’nin gösterdiği ama curcuna içinde kendisinin çabucak kaybettiği balığı aramaya koyuldu. Müşterinin istediği balığı gözüne kestirse bile, akvaryumdaki yavaş hayat görevli kişi kepçeyi suya daldırdığı anda yerini kaosa bıraktığı için, arzu edilen balığın kepçeye düşme olasılığı bir hayli düşüyordu. XY, görevli kadının kendisinin yardımı olmaksızın bu işi beceremeyeceğini anlamıştı. Akvaryumun etrafında dolanıyor, akşam saadetinin kaynağı olacak balığı hem gözüyle hem de eliyle takip ediyordu. “Bak burada, bak bak yukarı çıkıyor, tüh yine kaçırdın. Bence kepçeyi dik değil de suyun yüzeyine paralel bir şekilde batırmalısın. Böylece balık farkına varamaz senin onu yakalamak istediğini, kolayca girer kepçenin içine.” Görevli kadın, biraz bıkkınlık biraz da kızgınlıkla dinliyordu XY’nin talimata varan tavsiyelerini. Normalde arzu edilen balığı, eğer kendisi de istiyorsa, kısa sürede yakalar, poşete koyup tartıya gönderirdi ama bugün nedense –sinirlerini gittikçe geren bu kadından dolayı olabilir miydi?- beceremiyordu balığı yakalama işini. “Ama sen benim istediğim balığın peşinden gitmiyorsun ki, gösteriyorum bak! Bu tarafa geldi, senin onun peşinde dolandığını anlamış olmalı hep köşelerde takılıyor. Hah şimdi geliyor, parmağımın hizasına bak, yükseliyor yükseliyor. Yakala şimdi, indir kepçeyi üzerine… Offf, olmadı yine!” Görevli kadın belini doğrultup XY’nin şaşkın suratına baktı. “Hanımefendi, hangi balığı istediğinizi anladım. Siz şöyle kenara çekilin, ben halledeceğim” diye bağırdı kendisinin bile beklemediği yüksek bir ses tonuyla. XY bu beklenmedik tavır karşısında biraz tırsmış, “Ne bağırıyorsun be!” diye çıkışmak istemiş ama bu durumda istediği balığı asla elde edemeyeceğinden endişelendiği için tutmuştu içindeki seli. Hafiften geri çekilmiş, içinde dondurulmuş ithal etlerin olduğu bir buzdolabına yaslanıp kadını izlemeye başlamıştı.

Görevli kadın XY’yi kontrol altına aldığından emin olduktan sonra, akvaryumun altına sıkıştırılmış olan sekmeni yerinden aldı ve bir tavşan çevikliğiyle üzerine hopladı. Bedeni hızlanmış, kollarının ve eldivenli parmaklarının aldığı biçim işinin ustası bir balıkçıyı andırırcasına serileşmişti. Gözleriyle yakaladığı balığı kepçenin içine yerleştirmesi ve kaşla göz arası bir el çabukluğuyla yukarı çekmesi on saniye bile sürmemişti. Kepçeyi tamamıyla suyun dışına çıkarmamış, balığın çıkmasını engelleyecek kadar bir kısmı suyun içinde bırakmıştı. “Bak, gördünüz mü? Siz karışmayınca nasıl da kolay oluyor bu iş?” derken kafasının içinde bir kişinin yapabildiği işi iki kişi yapmaya kalktığında dört kişilik enerji gerektiği düşüncesi geziniyordu. XY kepçenin içinde, hâlâ suyun içinde yüzen ama filenin iplerine çarptıkça dönen, bu haliyle kuyruğunu kovalayan bir köpek yavrusuna benzeyen balığa baktı. Evet, bu istediği balığın ta kendisiydi. Emin olmak için biraz daha yaklaşmıştı ki balık ani bir hareketle olduğu yerde sıçradı. Havada yarım takla attıktan sonra suyun içine düşeceği yerde önce akvaryumun kenarına, ardından da XY’nin ayaklarının ucuna düştü. XY süpermarketin beyaz ışıklarının altında ışıldayan ayakkabıları ıslanıp kirlenmesin diye hemen geri çekildi. Bu sırada kahkahalar atarak sekmenden inen görevli kadın, eldivenli elleriyle tuttuğu balığı önlüğünün cebinden çıkardığı bir poşete koymuştu. Yüzünde bir güleçlik, XY’nin telaşından zevk alan bir ruh hali vardı. Elindeki poşetin içinde kıpır kıpır zıplayan balığa aldırmayarak “Temizleyeyim mi yoksa siz mi temizlemek istersiniz?” diye sordu. XY, çok önceden bildiği yanıtı nedense vermekte gecikti. Aklı nedense bir anlığına onu terk etmiş, süpermarketin ortasında onu yalnız bırakmıştı. Az önce büyük bir hevesle seçtiği; o sarı gözlü, mavi yüzgeçli, güzeller güzeli balığın bu kadar hızlı bir şekilde beyaz bir poşetin içine konup ölüme gönderilmesi düşüncesi ruhunu daraltmıştı. “Ev, eve, eve götüreceğim.” dedi kısık bir sesle. “Onu ben de biliyorum.” dedi kadın. “Tasma takıp gezdirmeyeceğinize göre. Temizleyelim mi onu soruyorum. Pullarını, midesini falan…” XY yavaş yavaş kendine gelen bir ayyaş gibi kafasını kadının arkasındaki balık temizleme tezgâhına çevirdi. “Ha, yok, temizlemeyin. Suyun içine koyun. Taze kalsın, akşama daha çok var.” Görevli kadın bu sefer kendisini tutamamış, kahkahayı basmıştı. “Suyun içine değil de buzun içine koyabiliriz. Zaten birkaç saat sonra ölecek hayvan, suyu ne yapsın?” XY sesini çıkarmadı. Sadece gülümsedi. Görevli kadını takip etti sadece. İçi buz dolu poşete konan balığa baktı, poşetin ağzının bağlanmasını, sonra bu beyaz poşetin ikinci bir beyaz poşetin içine konmasını, bu ikinci poşetin üzerine fiyat etiketi yapıştırılışını ve eline tutuşturuluşunu izledi sessizce.

XY, annesinin elinden tutmuş yaramaz bir çocuk gibi hoplayıp zıplayan balığın hareketlerine o kadar alışamamıştı ki süpermarketten çıkıp, uç noktaları likenlerle kaplanmış koyu yeşil kaldırıma ayak bastığında, yüzüne çarpan soluk eylül güneşinin neşesini ve o içinde olmadan da tüm taşkınlığıyla akmaya devam eden hayatın şaşkınlığını; uzun süren bir filmden sonra sinemadan çıkmış gibi çalkantılı bir denge bulma arayışıyla yaşamıştı. Kasadaki kadının yanağındaki kiremit kırmızısını, sırada beklerken kasanın yanına konmuş çikolataları deviren çocuğun yüzündeki soluk pembeyi, çıkıştaki el arabalarını iç içe koyan yaşlı adamın çenesinin altından gülümseyen büyük beni ve yürüyen merdivenlerdeki genç kızın kırmızı mokasenlerini; çok uzun zaman önce yaşanmış ve unutulmaya yüz tutmuş anılar gibi anımsıyordu şimdi. Balık poşetin içinde adeta dans ediyor, ne teslim oluyor ne de uygun bir delik bulup kaçabiliyordu. İçi buz dolu bir balık kaç saat dayanabilirdi ki oksijensizliğe ve soğuğa? Ya da balık için gerçek sorun soğuk değildi de içinde oksijen bulunan suyun azlığı mıydı? Sonuçta akvaryumdaki su da çok sıcak değildi herhalde. Ne olur ne olmaz diye çıktığı kapıdan geriye girip, üst kattaki tuvaletlerden birisine attı kendisini. Bir an önce balığa istediğini vermeli, onu rahatlatmalıydı. Neyse ki tuvalet boştu, “Bu balıkla tuvalette ne yapıyorsun be kadın, çıldırdın mı sen?” diyen bir arsız yoktu görünürde. Lavabonun kenarına koyduğu elleriyle balığın içinde bulunduğu poşetin altında ufak bir delik açıp ne kadar buz varsa bu delikten aşağıya döktü. Ardından da çeşmeyi açıp dış poşetin içine su doldurdu, iç poşetteki deliği büyüttü. Eve gidene kadar balık sorun yaşamazdı herhalde. En azından ölmezdi. İçi su dolu poşetin ağzını kapattığında, balığın eskisi gibi hoplayıp zıplamadığını fark etti. “İyi” dedi içinden, “yol boyunca haytalık yapmaya devam etseydin, kaldırım taşına kafanı vurup oracıkta öldürebilirdim seni.”

XY’nin yüzü gülmüştü. Poşete doldurduğu musluk suyunun içinde sakinleşmiş olan balık, onu da sakinleştirmiş, sabahtan beri zonklayan başının ağrısını unutturmuştu. Annesinin elinden tuttuğu halde hoplaya zıplaya yürüyen küçük kız olma sırası poşetin içindeki buzların arasında ölüme direnen balığın hücrelerinden taşmış; XY’nin eline, koluna, gövdesine ve nihayetinde yüreğine bulaşmıştı adeta. Çok büyük bir iyilik yapmıştı da bunun karşılığında gökler, sıkı yapraklı ağaçların serin gölgelerinin ortasından fışkıran berrak bir pınar bahşetmişlerdi ona. Küçük bir çocukken, ne zaman ailenin başı derde girse ya da evde birileri hastalansa, annesi onun elinden tutar, sabah daha güneş doğmadan evden çıkıp, yakınlardaki bir Budist tapınağına giderlerdi. Nehrin kenarındaki bu tapınağa gelen, her biri başka bir dertten mustarip insanlar, süslü dev kapının az gerisinde satılan uzun boyunlu siyah kaplumbağalardan alır, tapınağın arkasına dolanıp satın aldıkları bu kaplumbağaları nehrin sularına bırakırlardı. Sabahın ilk ışıklarının kırık aynadan yansıyan huzmeler gibi havaya karıştığı o anlarda, XY küçücük göğsünün ortasında, asansör aniden yukarıya çıkmaya başlamış da içi bir tuhaf olmuş gibi, dayanılmaz bir hafiflik hissederdi. XY, kendisi suya düşmesin diye kolundan sıkı sıkıya tutmuş annesinin bu iyilikten aldığı zevki sezer, bir canlıya canını bağışlamanın ya da en azından bağışladığını sanmanın ne büyük bir ruhsal zenginleşme sağlayacağını küçük aklıyla çözmeye çalışırdı. Böyle sabahlardan sonra eve döndüklerinde ise manzara pek değişmezdi. Çanco’nun en iyi liselerinden birisinde Fizik öğretmenliği yapan babası, annesinin bu hareketini alabildiğine küçümser, “Bari çocuğu alıştırma şu saçma sapan hurafelere. Sen cahilsin, yapıyorsun anladık. Çocuğu ne diye kandırıyorsun, kafasını karıştırıyorsun. Ben kızım bilim okuyacak, babasının gidemediği üniversitelere gidip araştırmacı olacak, ileride Nobel alacak diye uğraşıyorum, bir de senin şu yaptığına bak. Hadi yaptığının bir işe yaramayacağını hesaba katmıyorsun, peki ya bir gören olur diye de mi hiç korkmuyorsun? Komşular ne der diye düşünmüyor musun? Fizik Öğretmeni KR’nin çocuğu tapınakta derdine derman arıyor, aklın ve bilimin yolunu bırakmış; yozlaşmış, içi boşaltılmış, hiçbir işe yaramayan geleneklerin peşinden gidiyor demezler mi?” Babası bir başladı mı kolay kolay susmazdı. Ne hafta sonu gazetesindeki eğlendirici bulmacalar ne de öğretmenliğin getirisi olan ve hiç bitmeyen ödev kâğıtları babasının önünde set olabilir, onun yaylı bir sistem gibi hareket eden çenesini durdurabilirdi. Tüm bu laf kalabalığına ve zan altında bırakılmaya rağmen annesi güler geçerdi söylenenlere. Evdeki işlerle ilgilenir, mutfağın sağını solunu siler, çok çok nadiren babasına yanıt verirdi. Her seferinde aynı şeyleri duyduğu için alışmıştı da artık duymaz mı olmuştu yoksa annesinin bildiği ama kimseye söylemediği bir şey mi vardı, XY bu sorunun yanıtını hiçbir zaman öğrenemedi. Bildiği tek şey çocukluğu boyunca –üniversite sınavından birkaç gün önce gidişleri son olmuştu- defalarca aynı tapınağa gittiği ve onlarca kaplumbağaya, birkaç gün sonra tekrar aynı satıcı tarafından yakalanacaklarını bile bile, özgürlük bağışladıklarıydı. Şimdi ise, akşamleyin türlü soslarla bezenmiş halde kocasının, kayınvalidesinin ve oğlunun önüne koyacağı kocaman balığın ömrünü birkaç saat uzatmış olmanın buruk sevincini yaşıyordu. Süpermarketteyken aklına gelen ama bir türlü tam olarak ifade edemediği soru bu sefer net bir şekilde belirdi zihninin boşluğunda: Yaraladığı ceylanın yanına gidip yarasını saran, onun başını okşayan ve ölümünü geciktirmek için çabalayan avcı aslında, kendisi istediği kadar inkâr etse bile, avın ta kendisi olmuyor muydu?    

Acele adımlarla aldı eve giden yolu XY. Ayaklarının altından kaymıştı neredeyse ıslak kaldırım taşları. Taksi tutup daha hızlı gitmek geldi bir ara aklına ama trafiğe yakalanıp tersi bir durumla karşılaşmamak, arabanın içinde beklerken metro inşaatının dev vinçlerinin gürültüsünü dinlemek zorunda kalmamak için vazgeçti. Kafasının karışıklığı ayaklarını da birbirine doluyordu. Sanki iki yıl önce gittikleri o sahil kentinde, gecenin bir vakti yaptıkları plaj yürüyüşündeydi şimdi. Kafasının üstünde yıldızlar, ayağının altında kayıp duran ıslak kum taneleri, karanlıkta bir panterin siyah gözleri gibi parıldayan deniz, uzaklarda zayıf ışıkları ışıldayan balıkçı tekneleri; başı dönmüş, dengesi sarsılmış, biraz endişelenmiş, kendisinin hangi dünyaların arasında kaldığını ayırt edemeyeceği hale gelene kadar bu sarsıntılı bedenine hükmetmesine izin vermişti. Şimdi ise kalbi ikirciklikten çatlayacak halde, sadece göğsünün sol yanında değil de her yerinde atıyordu. Ne olmuştu da bu kadar kısa bir süre içerisinde bu kadar yumuşamıştı içindeki sert kayalar? Balığı yerde çırpınırken gördüğü için mi olmuştu bu? Ya da özellikle bu balık olacak diye ısrarcı davrandığı için mi? Yoksa, balık daha kepçeye girmeden önce aralarında duygusal bir yakınlaşma mı olmuştu? Bu son ihtimali düşününce kahkaha atası geldi XY’nin. Köpek mi ki bu insan duygusal yakınlık hissetsin? Hele ki kendisi, kedileri bile sevmeyen, oğlunun ısrarlarına rağmen eve kedi alınmasına izin vermeyen birisiyken! Süs balığı olsa belki biraz anlardı içindeki bulamacın nedenini ama her zaman aldığı cinsten, sıradan bir …. balığıydı bu. Tamam diğerlerine göre biraz daha dolgun, biraz daha güzel ve alımlı görünebilirdi ama hepsi o kadar. Birdenbire kendisini yaşadığı sitenin giriş kapısında bulunca şaşırdı. İstemeyince ne kadar da hızlı geçebiliyordu zaman, yollar nasıl da kısalabiliyordu yolu unuttuğun zamanlarda! Asansörün zeminine atılmış sigara izmaritleri ve köşeye konmuş iki adet kâğıt kahve kupası başka zamanlarda olduğu gibi sinirlerini zıplatmamıştı bu sefer. Asansörden çıkıp eve doğru adımlarını atarken içinden bir ses eve gitmeyi geciktirmesini söylüyordu. Ev, kararın verileceği yerdi ve mutfağa girdiğinde kafasının karışıklığının sonlanacağından, çıkacak kararın balığın aleyhine olacağından endişe ediyordu. Uzun yolculuklarda uykuya daldığında, yolculuğun bitmemesi –varılacak yerde kendisini bekleyen daha rahat bir yatak olmasına rağmen- için yüreğinin derinliklerinde hissettiği türden arzuya benziyordu bu.

Anahtarı deliğe sokup çevirdiğinde artık dönülmez bir yola girdiğinin farkındaydı XY. Sandalyenin kenarına bıraktığı terliklerini giyer giymez mutfağa yöneldi. Poşet, içindeki su boşaltılınca patlak bir balona, hatta ezik büzük bir deriye benzemişti. Sıkı sıkı tuttuğu balığın bir gevşeyip bir kasılan bedeni kış günlerinde nadiren girdikleri küçük odadaki nemli döşeği andırıyordu. XY’nin gözü istemsizce kaydı aşağıya doğru, parmaklarının arasında kıpır kıpır oynamak için can atan ama ıslak poşetten dolayı ne gövdesi ne de gövdesini kaplayan o güzelim pulları görünen hayvanın cüssesinin büyüklüğünü hesap etti kafasının içinde. Bu irilikte bir balığı parçalamadan pişirecek bir tenceresi var mıydı ki? Olmazsa komşulardan alırdı, daha önce yapmadığı şey değildi ne de olsa! Şimdi halledilmesi gereken ilk iş bu balığı öldürmekti. Bir kere öldükten, yani balık da geri dönüşü olmayan yola girdikten sonra, her şey, hem de her şey çok daha kolay olacaktı. Başparmağının altında kesik bir damar gibi titreyen yüzgeçleri biraz daha sıktı. Balığın gözü, ıslak poşetin altından az çok belli oluyordu, iri bir misket gibi parlıyor, ortasındaki siyah nokta suçlayıcı imgelerle dolup taşıyordu. “Göz kapağı da yok ki kapatıversin zavallı hayvan!” diye geçirdi içinden. Kendi gözünü kapattı bu düşünceden sonra, eliyle yokladığı poşeti mutfaktaki lavabonun ortasına yerleştirdi. “Burada uslu uslu kal, yavaş yavaş öl, tamam mı? Senin diğer balıklardan bir farkın yok. Akşama benim ve ailemin karnını doyurarak, oğlumun ödevlerini daha hızlı yapmasını sağlayarak, kayınvalidemin benim hakkındaki olumsuz düşüncelerine dev bir darbe vurarak ve en çok da kocalık görevini yapmamak için türlü bahaneler uyduran kocacığımın aklını başına getirerek bu dünyaya geliş amacına fazlasıyla ulaşmış olacaksın.” Bu sırada farkında olmadan kendi gözlerini açmıştı XY. Balığın gözünü aradı kendisini inkâr ede ede ama bulamadı. Ellerini hafifçe gevşetti, hareketsiz kalmış olan balığın bu ani durgunluğu XY’yi inandırmamıştı. “Hiçbir balık elle sıkıldığı için ölmez.” dedi sesine alaycı bir kıvrım vererek. Poşeti iki ucundan tutup ağzı aşağıya gelecek şekilde salladı. Balık, döne döne, tıpkı yüksekten havuza atlayan profesyonel yüzücüler gibi düştü lavabonun gri zeminine. Solungaçları inip kalkıyor, kuyruğu belli belirsiz oynuyor, gözleri kar tanesi gibi bir solup bir parıldıyordu. “Gücü tükendi herhalde, birazdan ölür.” dedi içinden. Buzdolabının kapısını açıp sebzeleri çıkardı. Ortasında Tom ve Jerry resmi olan küçük leğenin içine elindekileri boşalttı. Leğenin altını balığa dokundurmamaya özen göstererek –tekrar canlanacak diye korkuyordu- leğenin içine su doldurdu ve iyice ağırlaşan leğeni lavabonun yanına, pencereyle bulaşık selesi arasında kalan yere koydu. Akşama daha çok vardı. En iyisi salona geçip biraz oturmaktı. Ellerini bulaşık sepetinin köşesindeki beyaz havluya silip mutfağı terk etti ama kapıdan çıkarken yine de kendisini alamadı, dönüp baktı balığın uslu durup durmadığına. Hoş, neden endişelendiğini kendisi de bilmiyordu. Ne yapacaktı balık, kanatlanıp uçmayacaktı ya!

Salondaki L şeklindeki koltuğa uzandı, sehpanın üzerine koyduğu çantasından telefonunu çıkardı. Bir iki arkadaşından gelen mesajlara sırf yanıt vermiş olmak için gülücükler gönderdi. Canı hiç de birileriyle konuşmak, ezelden beri mutsuz yaşamaya alışmış arkadaşlarının gündelik şikâyetlerini dinlemek istemiyordu. Aklına kocasını aramak geldi ama ararım da açmaz sonra yüreğim gereksiz yere sıkışır diye vaz geçti. Şu hayatta yanıtsız bırakılan mesajlardan, geri dönülmeyen aramalardan, kısacası takılmamaktan, varlığıyla yokluğu bir kabul edilmekten, yokluğunda özlenilmemekten, varlığında rahatsızlık duyulmasından daha utanç verici, daha yerin dibine geçirici ne olabilirdi? Kocasıyla da ilişkisinde son zamanlarda bunu hissetmeye başlamıştı. Özellikle son bir hafta içinde, yani o ateşli sevişme akşamından sonraki günlerde, kafasında kurup kurup bozduğu oyunlar, bir punduna getirip kocasının ilgisini çekme ve ona kendi kafasında geçen şeyleri anımsatma girişimleri, fazlasıyla vaktini alır olmuştu. Neredeyse günün yirmi dört saatini, nasıl yapayım da o akşamı kendime bir daha yaşatayım, nasıl yapayım da kocamı tekrar bana âşık edeyim, ne yapayım da o gecenin bir rastlantı değil de uzun sürecek bir yangının ilk kıvılcımı olduğunu ona bir daha asla aklından çıkmayacak şekilde anlatayım? Bunun bir yöntemi var mıydı bilemiyordu ama mutfakta yavaş yavaş ölen balık bu tereddütlü sorulara bir yanıt vermek için çırpınıyordu. Balık aklına gelir gelmez kuyruğunda sallanan sorular da dökülüverdi XY’nin başından aşağıya. Neden süpermarketteki görevliden rica etmemişti balığı temizlemesini? Hadi balığı canlı aldı, neden yolda ölmesin diye poşete su koymuştu? Hiçbir şey yapmasaydı balık çoktan vermişti son nefesini. Balığı iki defa ölümden kurtardıktan sonra şimdi neden onu lavabonun ortasında ölüme terk etmişti? Bütün bunların, bu tereddütlü ve ikircikli tavırların kocasının aşkını geri kazanmakla ne ilgisi vardı? Var mıydı? Yoksa tüm bu hafakanlar kendi kafasının, kendi takıntılı aklının, direksiyonu kilitlendiği için kontrolden çıkmış bir üçteker gibi kendi etrafında dönen şapşal hayallerinin kaçınılmaz bir sonucu muydu? En kötüsü de ne zaman aklı bu derece karışsa, ne zaman yaptıklarıyla yapmadıklarının muhasebesine girişse, bu muhasebenin sonucunda kendisini ezilmiş ve geride bırakılmış hissetse, ne zaman yaşadığı hayatın kendisine ait değil de dışarıdan ithal edilip üzerine giydirilmiş bir sahtekârlık olduğuna inanmaya meyil gösterse; çözüm olarak kaçabildiği tek nokta kendi elleriyle kendisini tatmin etmek oluyordu. Uzun ince parmaklarının dokunduğu her yer, kocası tarafından ihmal edildiği için kurumuş bir bahçeye dönmüş o güzelim teni, uzun süren kuraklık döneminden sonra hayata dönüyor ve canlanıyordu. Bir çeşit intikam alıyordu XY; aklının eremediği, değiştiremediği ve değiştiremeyeceğine inandığı, kendisine büyük gelen hayattan. Ne kadar büyük olursa olsun her zaman için bir çıkış noktası vardı kendisi için. Kocası ve oğlu gündüzleri evde olmazdı. Kayınvalidesi de sık sık dışarı çıkar olmuştu son zamanlarda. Böyle yalnızlıkların ona getirdiği iki şeyden birisi suçluluk duygusu oluyorsa diğeri bu suçluluğu bastırmak için icat ettiği kendi kendisini tatmin etmek oluyordu. Bir kere de o yola girdi mi, namluda ilerleyen kurşun gibi durdurulamaz bir eylemin içinde buluyordu bedenini. Suçluluk duygusu ve zevkperestlik, kendi yarattıkları fasit dairede göğe doğru uzanan bir spiral gibi şiddetini arttırıyor, içinden çıkılmaz bir döngünün yıkıcılığını getiriyordu. Böylesi döngülere kapılıp aklını ve bedenini ellerinin hünerine terk ettiği zamanlardan sonrasında ise, yani o tensel zirveye ulaşıp yorgunluktan bitap düşünce derin bir pişmanlık sarıyordu ruhunu. Sanki ayıp bir şey yapmış gibi, suçu yanlış yerde arayıp yanlış kişiyi idam etmiş gibi, kendi kendisini mağdur ilan edip mağduriyetin hem avcısı hem de kurbanı olmuş gibi ciddi olamayacak kadar laçka, şaka olamayacak kadar da gerçekçi bir duygu bataklığının ortasında buluyordu ruhunun en rafine olmuş, en kırılgan halini. Karanlık bir gölge üzerine çöküyor, özgür iradesine el koyup varlığını esir ediyordu. 

DEVAM EDECEK

在电动车流中自杀

"Bir Eylül Sabahı" adını verdiğim öykü seçkisindeki ilk öykü olan "Bisiklet Şeridinde İntihar Denemeleri", Çin'deki bir edebiyat dergisinde yayımlandı. Devamı gelecek... 

 Çince yayımlanan ilk öyküm oldu bu. Kitabın kendisi ne zaman yayımlanır bilemiyorum. Sırada başka dosyalar olduğu için bekletiyorum. "Buz" yayımlanmak üzere, sözleşme imzalandı. "Tokcay'ın Son Günü"nü Ve Yayınevine gönderdim, yanıt bekliyorum. "Uçurum" romanı ise içlerinde en eskisi olmasına rağmen beklemede. "Tokcay'ın Son Günü" yayımlandıktan sonra "Uçurum"la uğraşacağım.